Objektif nou se devlope yon kwonik an kreyòl sou tout koze ki gen rapò ak finans nan yon fòm ki ka pèmèt nenpòt moun ki bezwen enfòmasyon nan domèn sa a rive jwenn li san poblèm.

N ap kòmanse ak on entwodiksyon tou kout k ap di pou ki rezon finans enpòtan ni pou devlopman chak moun ni pou devlopman on sosyete an jeneral.

N ap di nan ki moman yon moun ta dwe kòmanse mete lòd nan finans li.

N ap pale sou koze lajan ak enflasyon, pa egzanp enpòtans/wòl lajan genyen nan aktivite finans. N ap pale de kanè bank, kont an bank, diferan kalite kont ki genyen, diferan kalite bank, kredi, kat kredi…

N ap pale sou koze bidjè, enpòtans bidjè nan lavi on moun, on fanmi, on biznis, on asosyasyon…

N ap pale de envestisman, diferan fòm envestisman. Kijan pou nou sanble lajan/fè ekonomi pou envestisman? Ki kondisyon de baz moun dwe ranpli anvan yo ka kòmanse envesti?

N ap abòde kesyon asirans, enpòtans asirans nan tan n ap viv la a, diferan plan asirans ki egziste, tankou asirans pou swen longdire (Long Term Care Insurance).

N ap pale de byen/pwopriyete imobilye, achte kay, vann kay; enpòtans pwopriyete imobilye genyen nan fè byen, nan akimilasyon richès.

N ap abòde kesyon ipotèk/mògej, diferan kalite mògej ki egziste.

N ap pale de enpòtans tout kalite enpo ak taks genyen nan rasanble lajan pou depans travo piblik.

N ap pale de enpòtans kesyon etik nan diferan branch aktivite nou sot mansyone yo.

Kwonik: Finans pou tout moun

Entwodiksyon

Lè nou di finans, n ap pale de lajan ak tout lòt byen on moun posede. Poukisa sa enpòtan pou nou gen bon jan konesans nan koze finans?

Konesans nan finans se konesans tout moun bezwen pou yo ka pran desisyon sou baz enfòmasyon, pou yo ka pran desizyon ki fè sans nan nivo finans yo.

Poukisa sa enpòtan pou nou ouvè lespri nou nan koze finans?

Nan tan n ap viv la, li enpòtan pou nou gen konesans nan zafè finans, menm si se on konesans de baz. Gen 4 gwo rezon pami plizyè lòt ki esplike sa.

1) Jenerasyon anvan yo te konn plis sèvi ak lajan kach pou yo achte sa yo bezwen. Men, nan jounen jodi a, li ra anpil pou on moun, espesyalman on jèn moun mache avèk anpil kach sou li lè li pral achte. Ansuit, fason moun achte sa yo bezwen chanje anpil. Majorite moun konnye a prefere fè acha/chòping nan entènèt. Sa vin fè li pi fasil pou moun achte kredi, plonje tèt yo byen fon nan dèt nan on ti moman. Alòske, dapre rechèch, pifò moun pa konprann ni kijan kredi fonksyone ni ki enpak move jesyon dèt kapab genyen sou lavi yo. Nan yon tès FINRA (Financial Industry Regulatory Authority) prepare pou mezire konesans moun nan zafè finans, se sèlman 34 pou san moun ki pran tès la ki byen reponn kesyon yo.

2) Anpil gwo chanjman fèt nan kesyon travay.Te gen on tan, pa twò lontan, lè on konpayi anplwaye on moun, moun sa a te pral rete travay pou konpayi an pou tout rès vi l, kidonk fè karyè jiskaske li pran pansyon. Pou ankouraje moun nan rete lwayal,  majorite konpayi yo te konn mete anplas yon plan retrèt pou anplwaye li e se konpayi a ki te gen reskonsabilite administre plan sa a. Anplwaye a pa t gen pou l pran desizyon konsènan plan pansyon an, epi dèfwa yo pa t menm gen pou yo kontribye anyen nan fon pou pansyon an. Se sou kont konpayi a tout bagay te ye: ki kalite envestisman, ki kote lajan pral envesti… Depi kèk tan sistèm sa a kòmanse ap disparèt. Jodi a, plan pansyon kote konpayi ap kontribye lajan pou anplwaye ra anpil, espesyalman pou nouvo anplwaye. Koulye a, nan anpil konpayi se anplwaye a ki gen reskonsabilite pou li tabli epi jere pwòp plan retrèt li. Reskonsablite konpayi an se ankouraje anplwaye a patisipe nan on plan yo rele 401(k) kote se anplwaye a ki pou deside ki kantite lajan pou li mete nan plan an epi chwazi nan ki sa pou li envesti.

Sa klè, on demach konsa mande pou on moun genyen on minimòm konesans lan finans pou li ka fè chwa ki nan enterè li.

3) Fè ekonomi epi envesti lajan vin pi konplike nan jounen jodi a. Enstitisyon finans yo: labank, konpayi kredi, konpayi asirans, konpayi mògej … anvayi konsomatè yo ak on bann pwodui envestisman sofistike ki gen diferan to enterè ak dat echeyans. Yon sitiyasyon ki ka kreye anpil konfizyon pou moun ki pa gen konesans nan finans.

4) Move jesyon finans ka deranje vi on moun. Sa ka kraze bon relasyon fanmi, bon relasyon zanmi, bon relasyon biznis. Plis pase 60 pou san divòs se rezilta poblèm finans ki mal jere. Anpil konpayi fèmen pòt akòz move jesyon lajan. Menm gen moun ki rive touye tèt yo akòz fayit nan jesyon lajan.

Se vre gen bon jan konesans nan finans pa sifi pou pèmèt on moun pran bon jan desizyon, desizyon ki nan sans enterè li. Gen anpil lòt faktè ki ka enfliyanse desizyon on moun ap pran, tankou: santiman, renmen oubyen pa renmen pran ris…  Pa egzanp, gen moun ki gen tanperamen azaryen ki ka mize tout lajan yo sou on sèl pwodui finans. Alòske gen lòt ki renka, ki pa p janm pran okenn ris.

Men vle pa vle, bon jan konesans nan finans enpòtan anpil; se on konesans tout moun ta merite genyen kèlkelanswa nivo edikasyon yo: se konesans yo bezwen pou yo jere zafè lajan yo byen. San konesans sa a, pa gen okenn aksyon, okenn desizyon yo pran nan kesyon finans ki chita sou bon jan fondasyon djanm.

Joseph D. Chery/Jozèf D. Cheri

Nan ki moman on moun ta dwe kòmanse mete lòd nan finans li?

Genyen on pwovèb lakay ki di: “Pi bonè se granm maten”. Enben, nan domèn finans, pi bonè pi bon. Depi on moun kòmanse travay, l ap resevwa on salè, l ap achte, l ap depanse; depi on moun gen lajan yo fè l kado osnon paran li mouri kite on bon ti kòb pou li, epi li depoze kòb sa a nan on kont labank oubyen envesti l nan on konpayi ki ap peye l enterè sou manman lajan an; depi on moun ouvè on biznis kote l ap rantre lajan, depanse lajan; depi on moun gen plan pou l achte on kay, pran mògej/ipotèk labank, achte kredi, fè dèt; nan tout okazyon sa yo, moun lan dwe, san pèdi tan, kòmanse mete lòd nan finans li. Paske si li pa fè sa, anvan lontan li ka twouve l anfas on bann ak on pakèt pwoblèm ki ka rann lavi l difisil dènye degre. Gen moun ki menm konn rive pèdi tèt yo akòz move jesyon finans, move jesyon lajan.

Ki kote pou li kòmanse?

Genyen plizyè etap on moun dwe suiv pou l rive gen bon kontwòl sou zafè finans li. Premye demach la se prepare on bidjè epi aplike sa ki nan bidjè a san neglijans.

Kisa on bidjè ye?  Ki diferan pati ki genyen nan on bidjè?

On bidjè pou on moun oubyen pou on biznis se on plan ki esplike kijan moun nan oubyen dirijan on biznis pral depanse lajan k ap disponib pou li depanse. Kòm genyen kèk diferans ant bidjè pèsonèl ak bidjè on biznis, n ap gade yo separeman.

Kouman pou prepare  bidjè w? Kijan on bidjè pèsonèl bati?

An jeneral, on bidjè gen 3 pati. Premye pati a se lis ak sous tout lajan moun nan espere resevwa pou ane a apre l fin peye taks. Dezyèm pati a se lis tou sa moun nan planifye achte oubyen peye ak lajan li pral resevwa a. Twazyèm pati a moutre rezilta demach moun lan nan 2 premye pati nou sot wè yo. Si depans yo mwens pase lajan l ap resevwa a, moun nan ap gen yon kòb anplis k ap rete nan men li. Li ka itilize kòb sa a swa pou li achte plis pwodui ak sèvis ki fè l plezi, swa kòmanse mete lajan labank pou envestisman, swa pou sekirite ak pou ka ijans. Men si depans yo plis pase lajan li konte resevwa a, enben moun nan ap fè on defisi. L ap sètoblije elimine oswa diminye depans yo, men li ta dwe kòmanse ak depans ki gen mwens enpòtans jiskaske bidjè a balanse.

Diferan fòm bidjè

Genyen plizyè fòm, plizyè plan bidjè. Chak moun dwe chwazi plan bidjè li santi ki pi bon pou li, ki ka ba l pi bon rezilta nan ede l kontwole antre-soti lajan, selon abitid depanse li. An nou gade detwa fòm bidjè.

1. Genyen yon fòm bidjè yo rele Sistèm Anvlòp.

Nan sistèm anvlòp la, moun nan kreye plizyè kategori depans dapre salè oubyen lajan li rantre, epi li klase depans yo nan lòd priyorite. Nan chak anvlòp, li mete on kategori depans ansanm ak montan lajan kach li vle depanse pou kategori sa a, epi li ekri non kategori a sou anvlòp la. Otomatikman kantite lajan li te mete nan on anvlòp fini, depans pou kategori a fini pou mwa a tou. Sof si moun lan ta deside sèvi ak lajan ki disponib nan on lòt kategori pou kategori ki fini an. Sa konn rive lè moun nan santi nan moman an li gen plis bagay enpòtan nan on kategori pase nan on lòt.

Fòm bidjè sa a bon pou moun ki pito depanse lajan kach pase pou yo itilize chèk, itilize kat kredi, on jan pou yo evite akimile dèt. Men sistèm anvlòp la konn pa ka mache, swa paske gen bòdwo ki pa ka peye ak lajan kach oubyen konpayi a pa gen biwo nan katye kay kliyan an pou resevwa peman kach.

2. On lòt fòm bidjè ki popilè anpil se plan bidjè yo rele 50-30-20.

Se on fòm bidjè ki senp. Olye pou moun nan kreye plizyè kategori, tankou nou sot wè nan sistèm anvlòp la, li mete senkant (50) pousan lajan ki rete nan men l apre taks pou depans ki nesesè, depans obligatwa, tankou peman mògej/ipotèk, lwaye, dlo, elektrisite, ekolaj, bil machin. Trant (30) pousan pou depans pou fantezi  depans selon gou moun lan, tankou achte bijou, , al an vakans, lwazi epi ven (20) pousan pou peye dèt ak fè ekonomi.

Avantaj plan bidjè sa a, li fleksib. Moun lan ka chanje pousantaj yo dapre bezwen l pou moman an oubyen dapre plan finans li. Parekzanp, si se on jèn moun ki ta renmen sanble on bèl kòb apre 10 zan, 15 zan, li gen fleksibilite mete 30 pousan pou ekonomi epi 20 pousan pou depans pou fantezi yo.

Fòm bidjè sa a gen on lòt avantaj tou: si depans obligatwa yo pran plis pase 50% bidjè moun nan, plan sa a kapab fè moun nan wè nesesite pou li fè chanjman nan fason l ap viv. Parekzanp, lwe on apatman ki pi piti, ki mwen chè, achte on machin ki pa kraze bidjè l pou l ka jwenn ase kòb pou li mete nan lòt kategori yo.

3. On twazyèm fòm bidjè ki ta merite pou nou gade se sa yo rele ann angle, nan langaj finans, “Zero-Based Budgeting”, kidonk on plan Bidjè Baz Zewo.

Se on fòm bjdjè ki sanble avèk sistèm anvlòp la nan sans moun nan ka deside davans sou ki pwodui ak nan ki sèvis l ap depanse chak dola ki rantre nan men l. Men li pa bezwen kreye kategori, li pa bezwen prepare anvlòp. Objektif plan bidjè sa a se rive fòse moun nan depanse egzakteman kantite lajan li genyen. Konsa pa gen posiblite fè defisi.

Se on plan bidjè m rekòmande pèsonèlman paske li pèmèt on moun wè klè epi konnen ki kote li pral depanse chak dola k ap antre nan men l. Konsa ap gen mwens chans pou moun nan lage kò l nan fè dèt. Se on bon zouti ki ka ede jèn moun oubyen moun ki fèk kòmanse travay gen bon kontwòl sou fason yo depanse lajan yo.

Enpòtans on bidjè pèsonèl

Pou ou moun, on bidjè se on pyès santral nan planifikasyon finans li. Nenpòt moun ka gen plan finansye. Men si li pa gen on bidjè li ka difisil anpil pou li konnen ki pati nan aktivite finans li pou l bay plis atansyon  ann akò ak bi finansye l.

Men kèk avantaj on bidjè pèsonèl:

1. Prepare on bidjè epi aplike l san ratman ka ede on moun atenn objektif finansye li. Parekzanp, sanble lajan pou l fè on gwo acha, tankou achte on kay, oubyen pou l peye pou on sèvis ki enpòtan pou li, tankou edikasyon.

2. On bidjè ka ede on moun viv nan limit mwayen li lè l itilize l kòm on zouti pou li limite depans li. Si on moun pa t janm fè on bidjè, nan fen ane a, li ka mande ki kote tout lajan l touche yo pase.

3. On bidjè ka ede on moun peye dèt li. Si on moun ap travay pou li soti anba dèt, on bidjè ka ede l mete plis lajan nan kategori peman dèt. Parekzanp, si moun nan remake li depanse anpil pou lwazi, li ka prepare on bidjè ki pèmèt li mete mwens lajan nan kategori lwazi ak detant epi ajoute ekonomi lajan li fè nan kategori sa a nan anvlòp peye dèt la.

4. On bidjè ka ede on moun fè ekonomi. Ekonomi lontèm: pou retrèt li, vye jou li, avans pou achte on kay… Ekonomi mwayentèm: pou on moun pran vakans ak fanmi l. Ekonomi koutèm: pou akimile fon pou ka ijans. On bidjè ka ede l gen kontwòl sou kijan l depanse lajan l konsa l ap ka koupe sou depans ki pa nesesè epi fè plis ekonomi.

Sa yo se kèk avantaj on bidjè pèsonèl, men li enpòtan anpil pou on moun konnen pou ki rezon li fè bidjè, paske lè rezon an/yo klè nan tèt li, sa ka motive l fè plis efò pou l kontinye itilize bidjè a.

Yon modèl bidjè pèsonèl pou on mwa:

Ribrik Estimasyon Reyèl
Rantre    
Salè (premye djòb) $2500.00 $2500.00
Salè (dezyèm djòb)     850.00     850.00
Total Rantre $3350.00 $3350.00
     
Depans    
Lwaye $1500.00 $1500.00
Taks     402.00     402.00
Bil machin     175.00     175.00
Elektrisite     135.00     135.00
Telefòn ak entènèt     110.00     130.00
Asirans     230.00     230.00
Manje     405.00     465.00
Lwazi       80.00     100.00
Lesiv       65.00       80.00
Total Depans $3102.00  $3217.00
     
Ekonomi $  248.00  $133.00

Kòmantè:

Kòm nou kapab wè, bidjè a moutre moun sa a depanse plis pase montan li te planifye pou li depanse a. Si li serye nan jefò pou ekonomize $248 chak mwa apre depans, li ta dwe revize depans li yo epi koupe nan depans ki pa esansyèl yo.

Plan bidjè pou biznis

Bidjè yon biznis se on plan ki esplike kijan biznis la pral depanse lajan k ap disponib pou l depanse.

Menm jan ak bidjè pèsonèl, bidjè biznis gen 3 pati.

Premye pati a se lis ak sous tout lajan antreprenè a/yo espere resevwa pou ane k ap vini an: benefis ki ap soti nan lavant machandiz/sèvis, lajan lòt moun pral envesti nan biznis lan, lajan biznis lan ap ranmase nan men moun ki te fè kredi lakay yo.

Dezyèm pati a se lis tou sa konpayi an planifye pou li achte ak pri chak bagay pral koute.

Twazyèm pati a se pwofi oubyen defisi konpayi a ka fè selon fason dirijan yo jere zafè konpayi an. Si kantite lajan konpayi an espere resevwa plis pase depans li planifye pou l fè, konpayi a ka pwojte on pwofi pou ane a. Konsa tou, si depans li planifye pou l fè ap plis pase lajan li espere resevwa, konpayi an ka pwojte on defisi pou ane a.

Enpòtans bidjè pou on biznis

Pou on biznis, on bidjè enpòtan pou plizyè rezon:

1. Yon bidjè ki byen prepare pèmèt biznis lan konnen nan nenpòt ki moman kijan finans li ye. Konesans sa a pèmèt antreprenè a/yo planifye davans, mete anplas estrateji pou agrandi biznis la, anplwaye plis moun, envesti nan nouvo pwodui ak ekipman, fè pwojeksyon sou kantite pwofi li/yo pral fè.

2. Yon bidjè ki byen prepare pèmèt biznis lan atire envestisè, ogmante posiblite pou li jwenn lajan prete, pran desizyon nan nivo salè l ap peye, nan depans pou li fonksyone ak nan lòt benefis pou anplwaye.

3. Yon bidjè ki byen prepare pèmèt biznis lan planifye ane a epi gade pi devan. Lè biznis lan prepare bidjè li nan kòmansman ane a, li ka wè depi an lagan ki pwoblèm ki ka parèt devan l, ki ajisteman l ap gen pou li fè nan jan l ap fonksyone, si l ap gen pou l ogmante oubyen diminye pèsonèl ak kantite materyèl l ap bezwen..  Se bidjè a ki ap pèmèt biznis lan antisipe tout chanjman k ap nesesè pou antreprenè a/ yo fè.

4. Yon bidjè ki byen prepare ka ede biznis lan defini priyorite l, kidonk mete lòd nan sa l vle reyalize on jan pou evite fè depans initil.

5. Yon bidjè ki byen prepare dwe prevwa on plan pou biznis lan ekonomize lajan l ap bezwen sizoka gen ijans ak lajan l ap bezwen pou li achte pwopriyete, pou l achte ekipman l ap bezwen pou li agrandi.

Yon modèl bidjè pou biznis:

Non konpayi an: ________________________________________

Nimewo Idantifikasyon: __________________________________

Dat bidjè a prepare: ______________________________________

REVNI RESÈT ESTIMASYON RESÈT DIFERANS
LAVANT APRE DEPANS 22.000 21.800 200
ENVESTISMAN 4.000    
TOTAL RESÈT 26.000    


     
DEPANS FONKSYÒNMAN MONTAN DEPANS ESTIMASYON DEPANS DIFERANS
SALÈ 3.000 3.500 500
PIBLISITE 1.200 900 -300
KONTABLITE 500 750 250
FRÈ LIVREZON 3.200 3.400 200
LWAYE 6.000 6.000 0
MATERYO 1.100 900 -200
ASIRANS 420 420 0
TELEFÒN 310 300 -10
ELEKTRISITE 630 600 -30
TRANSPÒ 275 260 -15
TOTAL 16.635 17.030 395

Jan nou te di nan kòmansman chapit la, on bidjè se on zouti pou ede on moun osnon on biznis mete lòd nan aktivite finans li, fonksyone selon mwayen lajan li dispoze. Wòl prensipal on bidjè se pou jesyon lajan. Kidonk, li enpòtan pou nou gade kisa lajan ye, ki kote konsèp sa a soti, ki enpòtans lajan nan devlopman sosyo-ekonomik on moun, on pèp, on peyi. Se aspè sa yo nou pral abòde nan 2 pwochen chapit kwonik la.

Joseph D. Chery/Jozèf D. Cheri

Foto: Circular-economy-by-Kevin-Dooley-is-licensed-under-CC-BY-2.0.jpg

Si nou pa chita sou menm bit

Nou pa ka wè laplèn menm jan

Si nou pa chita sou menm tèt mòn

Nou pa ka wè degenn lakansyèl sou menm kadans

Si nou pa p gade lorizon nan menm linèt

Nou pa ka wè tolalito lalin sou menm woulib

Si nou pa kanpe menm bò menm kote

Nou pa ka wè laviwonndede larenn solèy sou menm konpa

Si nou pa p gade nan menm miwa nan menm pozisyon

Nou pa ka wè menm imaj

Si nou pa p brase menm chodyè

Nou pa ka pran menm sant

Si nou pa p separe menm manje

Nou pa ka pran menm gou sou pwent lang nou

Si nou pa tande menm son menm kout tanbou menm mizik

Nou pa ka danse menm jan ni sou menm rit ni sou menm pye

Depi nou kontinye mache gaye ak vye jès depaman

Nan rapousuiv lonbray lafimen

K ap fè valeryann mi wo mi ba tribò babò

Nou pa pral okenn kote.

Tèks: Franketienne

Vwa: Billy Midy/Bili Midi ak Schneider Laurent/Chnaydè Loran

Gen gagotay

Gen gaspiyay

Gen gagòt

Gen gildiv

Gwo gwòg

Gwo gato

Gwo gouman

Gwo goudiye

Gwo gouyav

Gwo gwouyad

Gwo graje

Gwo gita

Gwo grate

Gen gete

Gwo griyen

Gwo gangans

Gwo gabadin

Gwo gwayabèl

Gwo nèg jeyan

Gen geri

GEN B

Gen granchire

Gran panpan yo

Gwo gòje

Gwo gouvènè

Gwo gouvènay

Gwo ganstè

Gwo grinbak

Gwo galon

Gwo grenad

Gwo gaz

Gwo gwo je

Gwo gouden

Gwo grefye

Gwo gramè

Gran dizè

Gwo galonnen

GEN Z

Gade gad

Gade gadkòt

Gade Grasya

Gen grangou

Gen gason

Gwo grenn

Gwo Goman

Goman grandi

Gen gagann

Gen gèp

Gen gonm

Gwo gòl

Gen gagit

Gen galata

Gen gridap

Gen grèv

Gen gagè

Gen goumen 

Gen grenadye

Gen geriya

Gen gang

Gen gangstè

Gen gangstè

Gen gangstè

Gen gangstè

Gen gangstè

Gen gangstè

Gen gangstè

Gen gangstè

Gen gangstè.

Elienè (Lyonel Legros), Sèl, me 1976, 2-28

                                           Desanm, 2020

Krik! Krak!

Vwala se te yon bèl bèl fi ki te rele Mariyàn. Fi a te bèl pase solèy ak lalin.

Mariyàn te byen prepare. Li konn lave, li konn pase. Lè l fè manje menm se koupe dwèt. Li te aprann kouti. Tout jènjan nan bouk la te gen je sou li. Men li pa t enterese nan maryaj. Koze sa a te chaje tèt manman Maryàn ak papa li. Yo te di: “…Mariyàn menm li pa p janm marye. Pinga Mariyàn fè vyèy fi nan men nou non.” Yo te cho nan kò Maryàn pou li reponn youn nan jennonm ki t ap file 1 yo.

On lè, yon bèl gason byen bwòdè te rantre nan bouk la pou fèt chanpèt. Tout jèn fi te tonbe pou li, men se sèl Mariyàn li te wè nan je l.

Kèk jou apre fèt la, msye deside al fè lademann pou Mariyàn. Fanmi Mariyàn te kontan paske yo te wè yo reyalize rèv yo. Mariyàn te oblije asepte maryaj la pou li te fè manman li ak papa li plezi. Yo fè gwo resepsyon. Yo tiye bèf ak kabrit. Apre nòs la, msye a te retounen  nan  peyi 1 ak Mariyàn. Men anvan Mariyàn te pati, papa 1 ba li yon vye ti bourik ki chaje ak maleng sou do 1. Li di Mariyàn: “M fè w kado ti bourik mwen an. Nenpòt kote ou bezwen ale, nenpòt ki lè, annik jouke Zomangay, 1 ava menmen w.”

Petitòm, frè Mariyàn lan, pa t renmen nèg sa a pou sè l la. Li te sispèk msye ta pral fè sè l pase mizè. Se kon sa li te deside suiv yo. Lè yo rive kote yo te prale a, Petitòm kache kò li nan vwazinay kay mesye dam yo pou li suiv sa k ap pase. Apre de twa jou, li wè figi msye a kòmanse chanje. Dan 1 vin men longè. Twa kòn pouse nan tèt li. Li tounen yon dyab. Li mare Mariyàn ak yon kòd. Mariyàn pran kriye lajounen kou lannuit. Li nan grangou. Mari a pa ba l on ti kras manje yon fwa pa jou.

On lè, dyab la pati al vizite dyab parèy li nan yon lòt bouk. Menm kote a, Petitòm kouri antre anndan kay la. Li demare Mariyàn epi yo tou le de jouke Zomangay. Yo derape. Lò Dyab la te retounen nan kay la, li chache toupatou li pa wè Mariyàn. Msye mete bòt desan lye 1 nan pye l, li pati dèyè Mariyàn ak Petitòm.  Zomangay gen tan byen lwen ap file.

“Zomangay, pèdi dyab la, mennen nou nan yon zile!” Petitòm pa te ko menm fini pawòl la, se wè Mariyàn ak frè li a wè yo nan mitan yon zile. Men malchans pou yo, se dyab sèlman ki te rete nan zile a. Kou Mariyàn ak Petitòm te rive nan zile a, tout klòch te pran karyonnen.

Blengendeng bleng!

Moun o moun  o

Ki kote w  prale?

Sa w ap fè nan peyi mwen?

Pa gen moun isit o

Nou manje moun  o

Tout dyab yo te ansèkle zile a. Yo pa t kite wout pou Mariyàn ak frè a pase. Mariyàn ak Petitòm pa t ka ni monte ni desann. Dyab yo pran chante pandan klòch yo ap karyonnen:

Blengendeng bleng!

Moun o moun  o

Ki kote  w prale?

Sa w ap fè nan peyi mwen?

Pa gen moun isit o

Nou manje moun o

Dyab yo pran mache sou Mariyàn ak Petitòm. Mesye dam yo te pè, yo te konnen dyab yo ta pral manje yo. Yo tonbe kriye, yo tonbe rele. Dyab yo kontinye vanse, y ap chante:

Blengendeng bleng!                                                                                                    Moun o moun o

Ki kote w prale?

Sa w ap nan peyi mwen?

Pa gen moun isit o

Nau manje moun o

Dyab yo te vin bab pou bab ak Mariyàn ak Petitòm. Toudenkou, Mariyàn sonje pawòl papa 1 te di 1 la. Menm kote a, Mariyàn di: “Zomangay mennen nou tounen lakay papa n!” Mariyàn annik di pawòl sa a, Zomangay pete on sèl kous kouri avèk Mariyàn ak Petitòm. Mesye dam yo al ateri devan pa pòt lakay yo an fay minit. Depi lè sa a, manman Mariyàn ak papa Mariyàn di: “Se ra se ta, nou pa p janm anmède w pou koze maryaj ankò.”

Foto: Donkey, Minster Lovell, Oxfordshire, barry.marsh1944

Mwa me se mwa manman. Maurice Sixto fèt nan mwa me, e li mouri nan mwa me tou—mwa manman! Nan istwa l yo, Sixto tire pòtre plizyè manman. Mwen menm, jodi a, m bay tèt mwen misyon pou m rale 3 nan manman sa yo met kanpe devan nou, pou yo vin fete avèk nou tou kòmsadwa.

Premye manman an, se manman Lea Kokoye. Nan istwa Lea Kokoye a, Sixto di on gwo pawòl, on bèl pawòl ki ka sèvi mouka pou mare tèt tout manman. M pa konn si n ap dakò avè m. Men pawòl la: “Alò manman tèt yo toujou ap travay.

Pawòl sa a tonbe lè Lea sot kay doktè, li pa wè devan, li pa wè dèyè, paske konsiltasyon bay se grannfeblès li soufri. Doktè a di li nan kondisyon sa a, li pa ka chita devan on machin tout lasentjounen ap kase file, kèp ti machin lan, kèp ti machin lan, kèw! Lea di: “Men manman, m pa wè kijan pou m kite kouti a! Kijan m ap peye lwaye a? Men moun yo devan pòt la, si w parèt, yo wè ou la a, moun yo prèt pou vole sou mwen wi. Kijan pou m kite kouti a!?” Mezanmi, se Lea k rele, se Lea k reponn; se kouti a ki tout lavi kay la, se sou kont kouti manje tout moun ye…

Wi tèt manman toujou ap travay pou pitit yo… paske pitit se nan zantray manman yo soti.

Manman Lea voye rele Derilis, on konpè li ki travay kòm okton nan Ministè Endikasyon Nasyonal, pou Derilis ka fè manzè Lea ki gen diplòm Eli Dibwa l anba malèt li jwenn on djòb matmwazèl lekòl. Derilis, nèg debouya, mare on randevou kalanmplanm pou Lea al espoze ka sitirasyon l bay minis.

Men manman toujou manman, e manman chaje esperyans: li konnen se nan on nich djèp panyòl l ap voye pitit la nan ministè a, li fè Lea chonje bon prensip fanmi an, pawòl mari l, defen papa Lea, te konn ap repete: La gad mè, mè ne se ran pa. E manman an kore prensip la pou Lea: si w ta wè mouche a vle betize avèk ou, mete l nan plas li, epi vire do w tounen lakay ou, pakse nou grangou, men nou pa saf!

Dezyèm manman an, se manman Mina, nou jwenn nan istwa ki rele Mèt Zabèlbòk Bèrachat la.  Madanm sa a, tèt li toujou ap travay tou. Nan pale ak vwazen l, Mòy, Moris Siksto, li fè l konnen poblèm k ap trakase lespri l, se wè l wè trantan ap rive sou Mina nan djèt, epi li poko wè kote on nòs ap soti. Pase kòm manman, li konnen li pa vin fè matyè sale sou latè, li ta renmen kite tifi a nan men on bon moun.

Enben tèt la travay, li travay, jis li jwenn on nòs pou pitit fi l. On mèt avoka, Mèt Zabèl. Men nòs sa a, mèt sa a koute madanm lan chè! Paske mèt la sèmante se nan lindemyèl an pèmanans li ye! Men se pa nan sinema—se reyalite byen bwè, byen manje chak jou bondye mete jou sou do bèlmè… Se atò tèt lamè koumanse ap travay. M pa bezwen antre nan tout detay avèk nou, m pa bezwen al reveye le cha ki dò, lakòz lapenn ak soufrans, paske nou deja konnen kouman sa te pase. Manman Mina pa t janm gen repo. Tèt te kontinye ap travay san rete. Jiskaske bofi l, Zabèlbòk, di l on pawòl ki fè on sèk tèt kenbe li, lakòz li pa dòmi tout lannuit. Mouche a twouve di madanm lan: O wi, lamè, m kwè fè w wè on doktè serye, paske ou gen on wou nan machin ou k pa mache… kidonk tèt lamè pati, lamè fou…

Enben, apre on nuit blanch, lamè kanpe nan maten ak solisyon an: Sandrin ak Kwabosal gen pou yo monte vin degèpi Mèt Zabèlbòk Bèrachat. Apa li papa! Manman tèt yo toujou ap travay! Li jwenn solisyon an.

Twazyèm manman an, se on manman nou jwenn ki kanpe devan katredal ap espoze ka sitirasyon l bay Nòtredam, manman tout manman, manman tout pitit. Pou istwa sa a, m ap kite nou nan men Mòy. Msye Moris, jwèt pou ou!

Manman nan Sixto (Siksto)

Tèks: Rozevel Jean-Baptiste (Wozvèl Janbatis)

Vwa: Wozvèl Jean-baptiste

Lapriyè devan katedral

Tèks: Maurice A. Sixto (Moris A. Siksto)

Vwa: Moris A. Siksto

Montaj: Espas Kreyòl

François Nicole Lévy (Franswa Nikòl Levi), mizisyen, pyanis, konpozitè, aranjè, manm fondatè gwoup « Solèy Leve », yon gwoup angaje nan peryòd « Aksyon patriyotik », mouri nan lopital Bernard Mews, konsekans yon aksidan serebral, nan maten mèkredi 24 jen 2020.

Nicole Lévy fèt nan yon kay nan ri 18, Okap, 11 janvye 1947, nan yon fanmi edikatè ak mizisyen. Nan tan sa a, te gen plizyè lekòl mizik nan vil Okap kote timoun te al aprann mizik klasik. Nan anfans li, Nicol Lévy te fè yon tan ap etidye mizik nan lekòl madan Liliane Sam, pitit prezidan Vilbrun Guillaume Sam. Nan fen adolesans li, li pati tankou anpil moun ki t ap sove pou diktati a oswa fanmi yo te voye al konstwi yon avni lòt bò dlo. Li te pase nan peyi Kanada, Lafrans kote li te kontinye etidye mizik, anvan li te tabli Ozetazini.

Premye gwoup li kreye se te yon gwoup esperimantal ki rele « Sakad ». Nan karyè l, li travay kòm aranjè pou gwoup ak atis tankou System Band, Carole Démesmin, Farah Juste, Fedia Laguerre. Sa ki montre yon varyete lakay li, atis sa yo pa gen menm stil ni menm demach. Li te manm fondatè e direktè mizikal yon gwoup ki te gen yon gwo enfliyans nan mouvman « L’action patriotique » kont diktati Divalye a nan Kanada ak Etazini nan lane 70 yo, gwoup « Solèy Leve ».

Nan lane 1994, li tounen ann Ayiti. Li te anseye mizik nan Inivèsite Karayib e li retounen rete Okap, nan kay ri 18 kote li pran nesans lan. Li te fè plizyè entèvansyon sou mizik nan lekòl ak milye kiltirèl yo. Nicole Lévy te kwè nan disiplin ak kontinwite, e li te panse ou pa ka fè mizik seryezman si ou pa gen yon liy w ap suiv ak yon vizyon w ap pote. Vizyon pa l, se te anrichi tradisyon popilè ayiyen yo ak eleman divès esperyans ki fèt nan lòt peyi. Se nan vizyon sa a, lè mayestro Ulrick Pierre-Louis santi fòs li ap kite l, li te mande Nicole Lévy vin pran plas direktè mizikal Okès Septantriyonal nan lane 2008. Nicole Lévy se konpozitè youn nan pi bèl mizik Okès septantriyonal, Demen.

Lanmò François Nicole Lévy se yon gwo pèt pou mond mizikal ak kitirèl peyi d Ayiti, pou lavil Okap kote li te chwazi retounen nan yon moman anpil moun ap pati. Se te yon moun ki te angaje konpetans li, talan l, konviksyon l nan sèvis devlopman mizik ak kilti peyi a. [Nou] prezante senpati n bay fanmi l, moun Okap, konfrè mizisyen li yo.

LYONEL TROUILLOT

24 jen 2020 Nou pran atik sa a nan sit Radyo Kiskeya a: www.radiokikeya.com