“zòt pale franse, zòt pale laten,
mwen pale kreyòl, mwen renmen lang an mwen”
                                          

Jazz des Jeunes

M pap kite mwa septanm nan pase san m pa jete dlo pou parenn mwen Félix Morisseau-Leroy, san m pa jete twa degout admirasyon, twa degout onèrespè, twa degout lanmou, twa degout rekonesans pou onore memwa vanyan entelektyèl sa a, defansè konsekan sa a de lang kreyòl la. M te dwe ekri omaj sa a depi kòmansman mwa septanm nan. Men nan fè lagokache ak dat yo, dat 5 septanm nan al kache byen lwen, anba dlo, nan fon dlo rivyè Lagoslin. Se Simbi ki jwenn dat 5 septanm nan, li mennen l ban mwen, mouye tranp. Simbi ban m sa nan bon ti mamit. Li fè m konnen gen yon 1999 ki te nan lagokache a tou. Apre sa, li rale zòrèy mwen, li di m laj ou rive la a, ou pa kab nan lagokache ankò. Wi Simbi, vous avez vòt rezon dan vòt pla men w. Kreyòl pale, kreyòl konprann.

5 septanm ki sot pase a fè Morisseau 17 lane depi li pati, depi l al «fè yon ti vwayaj nan lalin». Lò l mouri, li te gen 87 lane. Men nou te konnen alapapòt li pa t ap tounen, paske sou tè a sa te twòp pou li, twòp «moun ap touye moun, sivilizasyon k ap fini ak ras la». Sou tè a lò se pa chalè grangou, se fredi maladi k ap toutouy fanm kou gason, timoun kou granmoun. Lò se pa mechanste FMI, se deblozay kriminèl lagè Tonton Sam ak Tantin Lafrans k ap fin depafini limanite a.

Morisseau al tire kont, jwe bezig, jwe echèk, jwe domino ak Papa Desalin, Chalmay Peral, Jak Aleksi, Jak Roumen, Antoni Lespès, Jan Jak Desalin Ambwaz, Yanik Rigo, Adriyen Sansarik, Mari Vye, Jeral Brisson, Kal Levèk ak pakèt lòt yo ki goumen pou kòz peyi a, ki tonbe pou yo te ka leve Ayiti anba chay malè k ap kraze l depi 1806 e ki vin agrave depi 1915. Morisseau al pote mesaj ba yo, di yo menm sa yo te konnen avan yo te vin sou lalin nan, enben

tout tan latè a ap vire                                                                                                      

Gan yon gwo madanm                                                                                                  

Yon gwo lougawou fanm                                                                                                

Yo rele sivilizasyon                                                                                              

K ap kraze ti nèg kou foumi                                               

Morisseau fèt nan Grangozye. Li se bon jan fanmi m sou bò manman m ki siyen Morisseau e ki moun Ansavo. Kidonk, Grangozye, Jakmèl ak Ansavo se kòm yon triloji jeyografik ki makònen ak santimantal nan nanm Morisseau. Lò m fèt, manman m pat kab gen yon pi bon lide pase lò l te mande Morisseau batize premye pitit gason l lan. E se grasa Morisseau mwen goute sèl mèvèy sa a yo bay pou entelektyalite. Se grasa Morisseau mwen vin konnen, mwen vin konprann enpòtans, bèlte, gangans, bwòdè lang kreyòl nou an.                                            

Si se pat pou Morisseau ki t ap satiyèt mwen pandan monpè t ap koule dlo benit sou tèt mwen, jounen jodi a mwen pa ta nan kan entelektyèl pwogresis mwen ye jodi a. Fò m di nou tou,lò yon timoun fèt ak kwaf, l andwa tande tousa yon pè ap di pandan seremoni batèm nan. Se bon pawòl, wi. Se kon sa lò pè a ap di : je te baptise au nom du Père, du Fils, bagay chòy, mwen tande Morisseau di (nan kè l): ou mantò, monpè, piti sa a se kinan m; se mwen k ap batize l, m ap batize l nan non Papa Desalin, nan non Ginen yo. Sa w pa konnen monpè pi gran pase w. Kòm pèsonn lòt moun pa t tande, m tou batize katolik apostolik, womèn.

Detoutan, mwen toujou santi m fyè m te gen yon parenn kon sa ki se lonè peyi a, lonè yon entelektyèl ki pa janm trayi kòz mas pèp la, lonè lakilti, lonè kilti peyi nou, lonè yon gason vanyan ki bay lang kreyòl la ses lettres de créance, ki fè kou l te konnen pou lang kreyòl la te vin egalego nasyonal nasyono ak lang franse a, ak tout lòt lang ki egziste sou latè beni. Se Morisseau ki pral montre nou richès lang kreyòl la nan Antigòn, nan Wa Kreyon. Se Morisseau ki pral montre nou kouman Antigòn se yon bèl fanm nan tout lang, yon fanm djanm nan tout lang, yon fanm rezistans nan tout lang, «yon ti fi ki konn ki jan pou l mouri», kit se an grèk, kit se an kreyòl.

Se avèk Dyakout I Morisseau pral kore lang kreyòl la nètalkole. Nan dyakout sa a, Morisseau lage yon dal pwezi ki kòm reprezante fondal natal yon literati kreyòl tounèf. Men Morisseau pa fè pwezi pou plezi fè pwezi, se pa pwezi «pou zòt ak bouch yo kou bouda poul / vin resite nan salon», pou ti nèg save bat bravo pou yo. Andedan chak lapawoli gen yon baton dinamit sosyal, yon baton dinamit politik ki gen pou esploze yon jou pou sote tout enperyalis ki vòlè souverènte nou, yo menm ki mare sosis yo ak oun makòn konkòday ayisyen san lonè ki yo menm mete ansanm ak yon makòn desandan ‘‘arab bwèt nan do’’ pou vann diyite peyi a, pou vann peyi a ak mouche Clinton, madan Clinton.

Yo toujou ap pale de livre de chevet. Enben, Dyakout 1,2,3 Morisseau a se youn nan twa liv mwen kenbe bò tèt mwen. Se kòmkidire m gen twa bib bò tèt mwen, se yo k lapriyè m, se yo k fòs mwen, se yo ki ede m kenbe. Kou ti dekourajman ta sòti pou ban m pwoblèm, lò m tande zòt ap di nou se soudevlope, m annik rale Dyakout la, m foure men m mwen pran, mwen li:

Pa pito moun sou lòt latè yo

K ap vire dèyè lapousinyè yo

Te vini fè yon michan alyans pou lepwogrè

Ak yon kokenn asistans teknik

Pou ride Lamerik ak Lewòp

Devlope ti gout tou

Lò sa pa bon vre, parenn mwen fè m sonje Jak Aleksi ki «t ap di n toujou kenbe». Menm jan ak Morisseau, ak Konpè Jeneral Solèy la :

M viv pou m kenbe

M ekri pou m kenbe

Se depi 1953 Morisseau te ekri l: rele madichon sou tèt l-OTAN / kriye chalbari dèyè Etazini / soutni Kiba. Nou wè sa l-OTAN an fè nan peyi Yougoslavi, sa l fè nan peyi Libi, e sa l soti pou l fè nan peyi Siri e se l ap pare pou l fè ansanm ak tout Israyèl nan peyi Iran. Se madichon sèlman jounen jodi a nou ka bay l-OTAN. Men jou va jou vyen, se sa sèlman m ka di. Fò n kriye chalbari dèyè Etazini pou kantite krim yo fè nan peyi Irak, nan peyi Afganistan, nan Nikaragwa, nan peyi Venezuela, nan peyi pa nou kote yo soutni 2 koudeta ki mennen moun nan mas pèp la mouri pa makòn, nan peyi pa nou kote yo fè magouy sal jouktan yo ban nou kòm  prezidan yon mizisyen-gwouyadò-nan-kanaval. Wi Morisseau, wi parenn, n ap toujou soutni Kiba tèt kale, Kiba ki se limyè nou nan lannuit tray ak lamizè n ap travèse depi twa lokipasyon.

E kouman pou m pa kouri pran Dyakout lan pou m chita ak Papa Desalin pou m pale avè l, pale ak towo Desalin, papa Desalin ki va leve yon jou pou met lòd nan dezòd, pou met lòd nan dezòd politisyen dokale yo, politisyen malpouwont yo, politisyen apoula pou lajan yo, politisyen «30%» yo, politisyen-mèsi-papa-washintonn yo, politisyen grennsenk yo k ap mete ajenou nan pye mouche Blan mouche Kouman pou di : yès sè. Wi, parenn, se ou menm k aprann mwen se Desalin, se li menm menm ki «ban n solèy /ki ban n lalin / ki ban n sè, frè n /», ki ban n yon peyi.Wi, fòk sa fini zafè «la fraternité humaine / l’humanité, la civilisation» nan bouch-bouda poul ipokrit yo ki vin ak yon bib, ak «colliers de verre et menottes d’argent», ak bato de gè pou egzije nou peye san mil fran lò kòm swadizan dedomajman pou krim yomenm yo te fè, ak ven mil sòlda je vèt pou pran tè nou, tou sa k anba tè nou, esplwate fòs kouray travay malere malerèz yo nan izin lamizè yo, foure yon eleksyon fo mamit an 2010 nan gòj nasyon an. Fwenk, fòk sa fini. E se yon sèl moun mwen konnen, yon sèl moun nou konnen, se Desalin. Jodi a parenn, m vin di w mèsi, pèp ayisyen an di w mèsi, m ap di mèsi papa Desalin. M vin jete twa degout pou ou, twa degout admirasyon, twa degout onèrespè, twa degout lanmou, twa degout rekonesans; m vin bat tanbou kreyòl la pou ou, asotò kreyòl la pou ou, m win sonnen ason libète a, ason diyite nou pou nou jwenn souverènte nou kanmèm yon jou.

Pou m sa di w orevwa, kite m chante pou ou yon chante lakay, yon chante ki sòti nan nannan fòlklò peyi a, nan trip kiltirèl peyi a. Se pa pou Wangòl m ap chante l, se pou oumenm, parenn. M vin chante l ak tout kè m, ak tout nanm mwen, ak tout bon souvni Ansavo yo, ak tout Simbi yo, ak tout Lasirèn yo, ak tout lespri Ginen yo, ak tout bon jou move jou legzil la, m vin chante:  parenn o w ale, ki lè w a vini wè n ankò, w ale. Kilè w a vini wè n ankò peyi a malad, ki lè w a vini wè n ankò n ap toujou kenbe, ki lè w a vini wè n ankò, w ale.                                                                                    

Fanfan la Tulipe – September 28, 2016

Haiti Liberté

Powèm: Mèsi Papa Desalin, Félix Morisseau-Leroy/Feliks Moriso Lewa
https://youtu.be/BiqDtgW54wc     
Vwa: Jacques Jean Baptiste

https://soundcloud.com/radionou/felix-morisseau-leroy-mesi-papa-desalin    Jacques Jean baptiste

Foto: Stephen Malagodi

Lavi vye nèg

pa mache sou krepsòl.

Si latè è wonn

se pa yon afè.

Lachans pa fè boul

lan pòch malere.

Se bagay koni

Tout òm gen de pye

tout òm gen bouch fann.

Nan mache chèche lavi

pye malere degriji

Nan mache vale pousyè

Krache vye nèg fin cheche

yo pa sa souse piwouli

krache vye nè fin cheche.

Je pa fèmen

Nèg ap bese leve.

Si pou nou pa wè

jan lavi souri,

ou mè di m sa ou vle,

sa pa rele viv

dapre lagramè

Mason fè kay

li dò anba pon

boulanje fè pen

pitit li grangou

Byen travay, byen swe

pa di byen touche

sou latè beni

sou latè beni.

Anwo bouche anba

sa k anba anba nèt

Se konsa sa toujou ye

se konsa sa pa do ye

Anwo bouche anba

nou pran gòl ak men

nou pran gòl ak pye

Chak koken yo fè

se dèt pou demen.

Claude Innocent (Klod Inosan), Conjonction #196, oktòb – desanm 1992

Vwa: Menes Dejoie (Menès Dejwa)

Foto: “Haiti 06”, Inter-American Foundation

Raphaël Confiant, envite d onè dezyèm edisyon Festival entènasyonal literati kreyòl

Soti 2 pou rive 6 desanm 2020 dezyèm edisyon Festival entènasyonal literati kreyòl ap dewoule, anba tèm “pouki n ap fè literati”, nan Pòtoprens, Gonayiv ak Ench suivan yon fòmil ibrid (reyèl/vityèl) kote oganizatè yo ap genyen pou yo itilize posiblite nouvèl teknoloji kominikasyon yo ofri pou atenn yon piblik ki pi laj. Raphaëel Confiant se envite d onè dezyèm  edisyon Festival entènasyonal literati kreyòl. Li se ekriven lamatinik youn nan majòjon mouvman “Kreyolite” bò kote Jean Barnabé ak Patrick Chamoiseau “Prix Goncourt” pou woman li a ki rele “Texaco”.

Gen anpil lòt ekriven ak lòt entelektyèl k ap patisipe nan dezyèm edisyon Festival entènasyonal literati kreyòl. Tankou Pierre Michel Chery ki se envite espesyal, manm Akademi kreyòl Ayisyen. Genyen tou Rodolphe Mathurin k ap envite espesyal tou, Jean Euphèle Milce prezidan d onè dezyèm edisyon an, Manno Ejèn, Lyonel Trouillot, Christophe Phillipe Charles, Iléus Papillon, André Fouad, Hector Pouillot, ekriven gwadloupeyen, Dominique Batraville, Hilario Batista Félix, ekriven kiben elatriye. Edisyon Freda k ap fè pwomosyon pou literati kreyòl ann Ayiti ap patisipe nan aktivite si la a. Objektif prensipal festival Entènasyonal Literati kreyòl se fasilite: “ diskisyon, deba, echanj nan mitan pèp Kreyolofòn yo. Kreye yon espas espesyal pou difizyon ak pwomosyon pwodiksyon literè lang kreyòl. Ankouraje plis moun pwodui an kreyòl. Fè popilasyon an dekouvri otè ak zèv ki donnen nan jaden literati kreyòl la. Kreye yon espas deba ak diskisyon ant otè ak lektè.

Anpil aktivite tankou: Konferans, teyat lari, vant siyati ak eskpozisyon liv, emisyon espesyal nan radyo, televizyon ak rezo sosyal yo, lekti senik, fwa liv, omaj, atelye ekriti pou timoun, pwojeksyon fim, atelye ekriti pou jèn elatriye. Fòk nou di Festival entènasyonal literati kreyòl (FEL) se premye festival Literati Kreyòl nan peyi Ayiti ak nan Karayib la. Se kontribisyon Ayiti pou akonpaye dinamik devlòpman ak reyonnman lang Kreyòl nan lemonn. Se yon inisyativ powèt Jean Baptiste Annivence ki anime sou Signal FM emisyon literè “Pawòl Kreyòl” ki se yon vitrin, yon espas pou pwomosyon, valorizasyon ak difizyon lang kreyòl ak liv ki ekri an kreyòl. Nan kad dezyèm edisyon sila a gen anpil aktivite ki kòmanse fèt tankou “Lòsyè mo” ki se yon ribrik sou paj facebook festival la, ki pèmèt piblik la dekouvri divès otè k ap ekri an kreyòl.

 

Schultz Laurent Junior

Le National

Jedi 9 Jiyè 2020

Lè m ap pale ak ou

ou kou wè mab bò wonn:

ou vire,

ou woule,

ou fè lalad

jouk ou vin tonbe

mò rèd lan bra m…

Lè m ap pale ak ou

ou kou wè bèfchenn:

ou fè eksprè

pye w chape,

ou pèdi okazyon

jouk je m rale w

tankou radyo rale mizik

Lè m ap pale ak ou

ou tankou chen

k anvi pise:

ou gade adwat

ou gade agòch

ou santi kòm

ou kouri

ou vire an wonn

jouk ou plase w douvan m

tankou boul pik douvan wonn…

Lè m ap pale ak ou

ou kou jandam:

ou drèt,

ou bay manti,

ou fè demonstrasyon,

ou gonfle dyòl ou

ou fè enteresan

jouk mwen fè w dòmi

tankou yon manman fè yon ti moun dòmi…

Lè m ap pale avèk ou ou sispann fè ezitasyon,

nou pa lan pendeng…

Lè m ap pale ak ou

pa fè m tann pou senk kòb piske

cheri ou pa mac Donal…

Georges Castera fils:

Optique, sept. 1956, No 31, pp. 64-65

Vwa: Max Eugène (Maks Ejèn)

Mo

sa ou ka kenbe ak men ou

Pa bay mo kenbe

sa ou ka prije ak men ou.

Bri ki pre,

se pa li ki pou ou.

Bri ki pi pre,

se bri dyòl.

Bri ki twò lwen

se pa li ki pou ou tou.

Bri ki twò lwen,

se bri delala ki fin ale,

bri sapat larivyè ap fè

lè l pral mouri bò la,

tou dezabiye sou wòch.

Bri ki pou ou,

se bri paj liv

timoun ap vire,

se bri mato k ap plati fè.

Bri ki pou ou,

se bri moun k ap sanble

fè kö ansanm ansanm

Se bri zam pèp ap aprann tire

anba pay, lan raje.

Mo se lan lavi sa soti.

Se lan lavi pou yo tounen.

Wè lwen dòmi pre,

se metye mo lè gen aksyon

Bri ki ki pou ou, dizon di,

se bri mo ap fè

pou yo jwenn chimen tèt

pou yo pa rete pouri

andaki, anndan dyòl.

Bri ki pou ou,

se bri eskonbrit ki pete

lè ze derefize atò

monte kabann li sou wòch.

Mo ki pou ou,

se mo ki pre ou.

Se bri chodyè manje sou dife

ak bri van k ap chire rad lafimen

pou fè n konnen manje pare.

Mo se lan lari sa soti,

lan mitan bri pye,

lè nou rete zepòl ak zepòl tou kole,

n ape laji, n ap aji, n ap gaye kò n

nan lari.

Mo se lan lavi sa soti,

Se pa lan dyòl save lalekti

k ap sable lamizè

pou yo pase poli sou li.

Georges Castera fils, Pye pou pye, pp. 45-46 (1986)

Vwa: Max Eugène (Maks Ejèn)

Pa gen mwayen pou fè pòtre Franketyèn. Se yon moun ki toujou an mouvman, yon moun “an espiral” (mo li plis renmen!). Nou konnen mesye a se lotè trannsenk (35) Iiv an kreyòl oubyen an franse: kat (4) woman, nèf (9) pèysteyat, sis (6) rekèy pwezi, yon ‘jounal,” epi kenz (15) liv “brikabrak” Ii rele senpman “espiral.” Nou konnen gen yon gran revi franse, Le Nouvel Observateur ki rele I “le plus grand écrivain haïtien vivant” yon Iòt “Pri Nobèl yon jou.” Si gen de mo pou dekri sanba Franketyèn, youn se enèji lòt la se espiral. Enèji paske mesye alafwa pwofesè, powèt, womansye, dramatij, atispent, aktè, chantè, mizisyen. Li tou sa, tou sa mele nan yon tchaka totalkapital ki rele espiral. Tankou nan lavi reyèl, pa gen yon sèl eleman, yon sèl aksyon pou kont li, tout bagay mele youn nan lòt paraza, tankou nan reyalite fizik ak byolojik. Konsa, sanba Frank reyini tout eleman sa yo ak yon lòt eleman tou, sa yo konn rele jeni.

Mesye a fèt Senmak (Latibonit) jou 12 avril 1936 ki te yon dimanch Pak. Papa Ii te yon gwo zotobre blan ameriken, Benjamin F. Lyles, moun Marion, Alabama (1878-1949) ki te chèf chemennfè Makdonal ann Ayiti. Manman li te yon peyizàn natifnatal, Annette Etienne (7 fevriye 1919 – 25 me 2001). Li te gen dezan Iè manman I te mennen I abite Pòtoprens, nan zòn Bèlè. Lavi pa t fasil pou yon “ti blan” nan katye sa a, men sa I fè I fè, depi tout lavi li, nan kò li, li se pitit pitit papa Desalin. Tout nanm li se bikolò, ble ak wouj. Manman I ak bopè I, Joseph Volcy – yon boulanje Bèlè – te voye I fè premye etid li nan Ti Seminè Sen Masyal, epi nan lise Petyon. Li rele lakay li Bèlè yon sangtyè kote te gen yon pyano ak mizik Mozart, Donizetti, Puccini, kote ekriven gwoup “Ayiti Literè” te konn vin resite pwezi. Apre twazan kòm mekanisyen, mesye vle kontinye etid li yo. Konsa li fè lisans li nan Lekòl Wòt Zetid Entènasyonal (INAGEI). Lè misye te gen vennde zan sèlman Ii te fonde Lekòl Franketyèn, an 1958, sou Bèlè toujou, tou pre katedral la. Dabò sèl pwofesè se te li menm, ak sit (7) elèv ase, men piti piti lekòl te vin gen 800 elèv ak 25 pwofesè. Franketyèn te toujou direktè e an menm tan pwofesè matematik ak fizik. Malerèzman, ak gwo blokis sikilasyon machin ki gen nan katye a, mete sou tout lòt pwoblèm, lekòl la blije fèmen pòt li an 1991.

Franketyèn te gen deja 36 zan lè Ii dekouvri lakay li yon lòt talan ankò: li konmanse yon dezyèm karyè tankou atis pent. Palaswit Ii te gen plis pase 40 espozisyon nan Pòtoprens, Nouyòk, Bòstonn, Laswis, Lalmay, epi anpil Okanada ets. Pandan peryòd divalyeris la, Ii pa t konn vwayaje ale lòt bò dlo. Si li ta kite peyi a, moun nan Palè Nasyonal pa ta ba li pèmisyon pou li tounen! Zotobre yo pa t renmen anpil moun lespri, yo ta ka twò danjere! Konsa, apati 1987 se eksplozyon vwayaj pou li: Etazini, Kanada, Amerik Latin, Ewòp, Afrik, Japon, san bliye sitou Matinik ak Gwadloup kote yo apresye zèv li yo petèt plis pase nan tout lòt peyi. An 1988 yo te nonmen Franketyèn minis Lakilti, premye fwa peyi a te gen yon minis pou defann – epi reprezante – kilti ayisyen e ki pou fè entelektyèl lòt bò apresye peyi a.

An 1964, mesye a te mete deyò premye rekèy pwezi li. “Au fil du temps”; katran pita premye woman li, “Mur à crever” epi an 1977 premye pyès teyat li Twoufoban. Epi se sitou premye woman yo janm pibliye an kreyòl, Dezafi (1975), ki fè Franketyèn atire latansyon lemonn literè sou li.

Men se grasa Pèlentèt gran piblik Ia konmanse konnen Franketyèn. Jou 6 jiyè 1978 Théatre National d’Haili jwe Pèlentèt premye fwa, nan Rex Théatre, epi espektatè alawonnbadè pa t manke bat bravo. Men pyès Ia di twòp verite, li dekri twò byen reyalite peyi a. Touswit apre premye reprezantasyon an, fòs fènwa yo te konmanse yon kanpay kraponnay. Franketyèn, ansanm ak toude aktè yo, te konmanse resevwa kout telefòn malouk ak lòt menas ankò. Konsa, pandan de (2) senmenn pa t gen yon dezyèm reprezantasyon, men nouvèl la pito te simaye. Twòp moun te vle asiste mèvèy sa a. Kifè, vè finisman mwa jiyè 1978 Ia, yo te jwe I twa fwa deswit: yon jedi-vandredi-samdi. Antou, te gen tranntwa (33) seyans nan Rèks teyat. Apre, yo te jwe l disèt (17) fwa ankò: dabò Okay, Okap, epi Jakmèl; epi lòt bò tou: Miyami, Tanpa Be, Òlando, Nouyòk, Bòstonn, Wachintonn, Monreyal, san bliye Lagwadloup e Lamatinik.

Plis pase ventan pita, Franketyèn te kreye yon lòt Pèlentèt. Tan an te chanje, pyès la te bezwen chanje tou. Jou 9 desanm 1999, 8 ak 9 janvye 2000 yo te jwe nan Rèks Teyat nouvo vesyon an, epi lòt bò ankò; jou 9 avril 2000 nan gwo Teyat Joseph Caleb nan Miyami, jou 17 avril 2000 nan Tanpa Be, jou 13 ak 14 me 2000 nan Inivèsite Kebèk (Monreyal), epi jou 18 jen 2000 nan York College College, Jamaica (Nouyòk). Nan premye vèsyon an se te Francois Latour ki te fè Polidò, ak Roland Dorfeuille ki ti fè Piram (e pandan tout rès lavi l yo te rebatize I “Piram”)’ Pyès Pèlentèt fè nou chonje tradisyon Shakespeare ak Molière la, kote Iotè a li menm se dramatij-metè ansèn-aktè. Konsa nan dezyèm vèsyon an se Franketyèn ki te jwe wòl Polidò epi Ricardo Lefèvre ki te jwe wòl Piram lan.

Gen 50000 espektatè omwens ki te wè Pèlentèt – plis pase nenpòt tout lòt pyès teyat kreyòl. Epi nou pa konnen konben foultitid moun ki te tande estrè li nan radyo, oubyen ankò konben ki te wè videyo yo konn vann Pòtoprens, Miyami, Nouyòk ak Monreyal. Yon jou lotè a t ap pwonmennen nan yon katye popilè, epi toudenkou li tande yon vwa nan do I ki di: “Mwen anvi wè mouch.” Li retounen, e se te yon machann fritay ki te rekonèt li. Sa, se yon bonjan konsekrasyon literè!

Premye vèsyon pyès la pa separe an akt e an sèn tankou pifò pyès teyat. Men nou ka rekonèt sis mouvman oubyen etap ladann: 1) estasyon tren prensipal; 2) bwat vyann siperyè; 3) tray nan yon besment; 4) ven, kretyen vivan touris/rezidan; 5) renka pou verite; 6) yon kòd nan yon travès. Nan dezyèm vèsyon an, lotè a separe pyès la an kat (4) Tablo, men toujou pa gen yon separasyon nèt, youn plòtonnen nan lòt – tankou yon espiral. Youn rantre nan lòt, youn bay repons pou lòt, youn se miwa lòt. Nannan pyès la se tankou lavi: komedi griyen dan marinen ak trajedi dlo nan je.

Nan konmansman, ak “estasyon tren prensipal” epi “vyann siperyè” se lakomedi – men latrajedi tou, paske nan premye a se yon drivayè aryennafè ki envante yon lòt reyalite li kwè ki miyò pou li menm. Li bezwen ilizyon pou tèt li e pou tèt lòt moun’ Nan dezyèm sèn lan, “vyann siperyè,” se trajedi yon moun yo pa janm montre li ak ekri, yon moun k ap valkande nan yon monn plen senbòl li pa ka dechifre, pòtre yon moun ki debousole. Men nan toulede sèn yo, nou jwenn yon patènalis ki degradan pou toude.

Jan Franketyèn wè lemonn, lavi a pa senp. Pa gen yon sèl kretyen vivan ki senp. Jan nou te di, pou li menm lavi a se yon espiral, e chak moun se yon resò espiral – sa vle di ki konplèks, konplike, kawotik. Nan lanati pa janm gen yon liy dwat; nan tèt chak moun pa gen liy dwat tou. An menm tan gen anpil panse, anpil reflèks, anpil valeryann – epi anpil talan.

Nan dezyèm vèsyon an nou jwenn menm tèm yo, menm mesaj yo, men nan yon ekleray diferan. Depi 1978 rive 1999 sitiyasyon politik e sosyal peyi a te chanje. Fòk te gen yon Polidò mwens mabyal, mwens awogan. Epitou, jan nou konnen Franketyèn, li te vle mete plis sèl, plis piman nan lang lan.

Pèlentèt se listwa de (2) prizonye ann egzil, prizonye nan yon besment kanni, fandanman, “anba leskalye,” yon “souteren, kacho, sousòl, kav” ki nan yon katye “fredi, ak tchou boutèy… bilo zewo” nan yon monn espesyal, fèmen, yon kalabous à huis clos. Sa se peyi reyèl pa yo – e yon peyi twò reyèl sitou pou Piram, yon peyi k ap pete fyèl li.

Ak Polidò e Piram nou jwenn de (2) pèsonaj, de (2) reyalite, de (2) Ayiti: yon entelektyèl revolisyonè, epi yon travayè analfabèt, chak ap tonbe leve virewon brase van nan rèv pa li, nan manti pa li, epi k ap pale de peyi pa yo ki lwen lwen lwen. Legzil pou youn se politik; Iegzil pou Iòt Ia se ekonomik. Men rezilta final pou toude se legzil. Toude sòti nan menm rakwen glòb la, e toude echwe nan menm rakwen glòb la. Men anfèt, toude gen yon sèl rèv: Ayiti, menm si se de (2) Ayiti diferan. Gen afwontman ant reyalite kò yo, reyalite deyò, epi yon lòt reyalite ki nan tèt yo, nan nanm yo. Kilès ki reyèlteman vle fè pi plis pou Ayiti? Polidò, se ilizyon yon revolisyon, men èske se “kouche sou do” nan besment li a ki ka fè I chanje tout yon peyi, tout yon sosyete? Piram gen ilizyon tou: si li bourike bourike, yon jou li ka ale “paweze” nan peyi I. Omwens Piram redi travay pou voye transfè lajan pou ven (20) moun – oubyen èske se la yon rèv tou, yon lòt kalite manti li bay tèt li, si li kontante li foure kòb li nan yon “pope wanga”?

Kote reyalite a ye? Kote rèv la ye? Kilès pou nou plenyen pi plis? Youn nan yon manti ki baze sou kòb milyonven, lòt la nan yon manti ki baze sou revòlt.

Pèlentèt se chòk ant de (2) moun, chòk ant de (2) monn, ki pa gen anyen an komen sòf peyi ak lang. Dabò nou ta petèt di se anyen, men alafen nou konprann se anpil – paske yon peyi se yon kilti, se jan moun panse, se jan moun reve. Ayiti nan nanm toude moun sa yo, epi yo chak, jan pa yo, fè sa yo kapab pou lite kont lenjistis. Chak se yon kretyen vivan ak emosyon pa I, santiman pa l, opinyon pa l, verite pa l, manti pa l. Toude kondane viv ansanm nan yon egzistans ki pa fasil, men nan finisman pyès la petèt menm jan ak Bouki e Timalis – yo rann kont yo pa sitèlman diferan.

Pèlentèt se yon pyèsteyat klasik, sa vle di yon pyès inivèsèl. Gran tèm Ii yo se revòlt, egzil, solitid, ilizyon, rèv, libète. Se listwa tout epòk, tout kote. Grèk, Women, Ameriken, Ayisyen nan tout peyi, nan tout peryòd, moun te bezwen chape peyi yo. Se pa Ayiti sèl ki konnen rejim boutdi grennkraze. Se pa Ayisyen sèl ki konnen legzil, ki gen peyi reve ak peyi reyèl, kote imajinasyon ak reyalite ap twoke kòn. Men petèt anvan tou, Pèlentèt se yon pyès revòlt: revòlt politik men revòlt tou kont yon egzistans petefyèl. Nan nannan li, Franketyèn se yon rebèl. Janklod Divalye ak makout Ii yo te gen rezon lè yo te seye toufe pyès la: rèv lalibète, rèv lajistis sosyal se yon tèm danjere anba yon diktati krazezo. Petèt pa gen pi bon lwanj nou ta ka fè pyès la.

Se petèt lòt bò dlo pi plis Ayisyen ap rive konprann pi byen pyès la, Ayisyen ki blije rete pou toujou lòt bò, Ayisyen ki ap trimen pou viv, ki ap senyen kò yo pou voye yon ti tchotcho jouk nan Ayiti Toma, Ayisyen ki ta renmen tounen nan peyi a pou toujou men ki konnen sa pa posib ankò. Kò yo se lòt bò, nanm yo se toujou ann Ayiti, menm jan avèk Polidò e Piram.

Epi, Pèlentèt se tou senpman yon moniman lang papa Desalin.

Pòtoprens

jou 19 novanm 2001

Bryant Freeman

(“Tonton Liben”)

Pou ki rezon sistèm lekòl Ayiti a tèt anba? Anvan moun reponn keksyon an, se pou yo chonje lekòl fèt pou moun, espesyalman pou timoun.Timoun gen entelijans tankou yo gen je, tankou yo gen janm, tankou yo gen pye. Pye tout timoun sou latè gen menm wòl. Se kanpe, se mache, se kouri, se sote, se glise. Men, pye ti Ayisyen ki ann Ayiti pa pile lanèj ak glas tankou pye ti Inyuit ak ti Kebekwa ki o Kanada. Pye ti Kanadyen ki pwonmennen nan bwa, o Kanada, pa pile po kann, po bannann, fèy veritab, fèy labapen, fèy mango, tach palmis. Je yo pa wè pòpòt bannann, rejim bannann, kokoye, papay, kenèp, pat lalwa, vetivè, zandolit ak mabouya. Se lòt bèt yo wè, se lòt fèy nan bwa yo wè. Men, se menm travay je yo fè ak je ti Ayisyen ann Ayiti.

Tout timoun 3 an rive 13 an kon sa sou latè depi yo nòmal atrap tèl lang. Yo pa konn tout lang. Lang yo atrap la oubyen lang yo atrap yo, se ak Ii oubyen se ak yo entelijans yo kapab sèvi pou yo devlope tout kalite konesans, depi non pa yo, non moun nan fanmi yo ak moun nan vwazinaj yo jis prensip yon konesans yo rele enfòmatik (ki etidye odinatè), yon lòt konesans yo rele jewontoloji (ki etidye  kò moun k ap tounen granmoun aje). Branch konesans sa yo potko prèt pou parèt epòk granpapa m defen Kamiy Dejan te jij tribinal kasasyon Pòtoprens an 1897. Men, lang kreyòl ak lang franse jij Dejan te konn pale, se pa yo ki itil jenn ti mesye dam an Chin lè y ap etidye de nouvo syans sa yo. Se an chinwa yo etidye yo. Se an chinwa yo t al lekòl nan piti.

Se an chinwa tou mas moun an Chin konn ki lwa ak ki regleman ki nan peyi yo. Se an chinwa yo tande enfòmasyon sou sa k ap pase nan peyi yo epi lòt kote sou latè tankou yon nouvo maladi poumon  ki parèt nan fen  ane  2002  a. Se an  chinwa  doktè  ak  enfimyè  ba yo esplikasyon yo bezwen lè y al lopital oubyen nan klinik. Se an chinwa agwonòm mete yo okouran teknik ki kapab fè tè yo donnen pi byen. Se an chinwa yo regle tout koze nan tribinal. Se an chinwa non wout pou yo vwayaje nan kokennchenn gwo peyi yo a ekri. Se an chinwa tout sèvis leta fonksyone. Pou ki sa? Paske lang chinwa, se chemen konesans nòmal mas pèp chinwa.

Sa m bezwen al lwen kon sa? Distans pou moun ki Pòtoprens rive an Dominikani pi piti lontan pase distans pou yo rive ni Senmak, ni Miragwàn. Nan biwo leta, nan lekòl, nan inivèsite, nan legliz, nan pòs polis, nan tribinal, ak ki lang yo sèvi an Dominikani? Ak panyòl. Pou ki sa? Paske panyòl se lang mas pèp dominiken an.

An Chin, an Dominikani epi nan prèske tout peyi sou latè, nan afè lang, moun pa nan yon peyi tèt anba. Ann Ayiti, nan afè lang, nou nan yon peyi tèt anba paske ni nan lekòl, ni nan biwo leta, ni nan sèvis leta, yo kontinye vire do ba kreyòl, yo kontinye vire do bay sèl lang mas pèp la konnen. Lontan, yo pa te antrave ak lalwa pou sa. Kounye a, yo antrave ak lalwa pou sa piske konstitisyon 1987 la deklare kreyòl lang ofisyèl paske se sèl lang ki mete tout Ayisyen ansanm. Men, yo te deja antrave ak bon sans epi ak lasyans.

Sèvi ak kreyòl ni nan aktivite lekòl ni nan aktivite leta

Nan yon kongrè moun save nan lasyans lang ak edikatè ki te reyini Awouba, nan Karayib la, 16-20 septanm 1980, Devonich te kritike yon mank nan diskisyon ak etid sou kreyòl lè se pwoblèm edikasyon  ak sistèm lekòl sèlman moun okipe. Lè kon sa, se kòm si wòl kreyòl lekòl pa ta mele ni ak lavi yon peyi ni ak aktivite yon sosyete. Nan liv la, sa nou egzamine espesyalman, se rapò lang tout pèp ayisyen an ak tout pwoblèm edikasyon ki konsène tout timoun ak tout granmoun nan peyi a. Men, depi sou dezyèm pati non liv la nan yon peyi tèt anba, sa ta dwe klè: Tout moun bezwen konprann enpòtans lang kreyòl la nan tout pwoblèm Ayiti. Remak Devonich (1983: 304) fè yo gen anpil valè pou Ayiti:

Nou dwe sèvi ak lang kreyòl la lekòl kòm yon mwayen pou elèv aprann li, aprann ekri, devlope  konesans yo nan divès branch.  Men sa pa kont, “sa pa gen sans si elèv pap kapab sèvi ak kreyòl pou aktivite y ap mennen nan peyi yo, nan sosyete yo kote kreyòl dwe gen yon plas ofisyèl, sitou nan ekriti. “

Gen de pwen enpòtan nan pawòl Devonich yo.

Se sèvi ak kreyòl kòm mwayen prensipal pou elèv lekòl aprann pi byen, sa vle di aprann Ii an kreyòl, aprann ekri an kreyòl, mennen aktivite lekti ak ekriti an kreyòl, etidye an kreyòl. Se sèvi ak kreyòl kòm mwayen prensipal pou popilasyon an regle tou sa li gen pou li regle nan tout aktivite l kòm sitwayen ki jwenn papye Leta an kreyòl, sèvis anplwaye biwo leta an kreyòl.

Asepte (1) san (2), se asepte yon sitiyasyon depaman. Se kòm si nou ta mande pou elèv mache dwat lekòl pandan nou ta dakò pou yo mache kwochi, pou yo mache bwete nan lavi.

Kreyòl ak lalwa

Pou Ayiti mache, fòk lang ki anvayi lavi tout pèp la, fòk lang ki alaparèy nan tout aktivite tout pèp Ia jwenn plas Ii merite pou sèvis tout pèp la. Ann pran lalwa. Tout moun dwe konnen ki dwa yo genyen, ki dwa yo pa genyen. Jiskensi, pa gen yon sèl grenn lwa senatè ak depite vote nan peyi a, swadizan pou byen tout pèp la, yo ekri dirèkteman an kreyòl.

Gen moun ki pral di: Kit an franse, kit an kreyòl, pi fò moun nan mas pèp la pa konn Ii. Se vre. Se yon gran wonte  pou  peyi  a.  Men, annatandan  nou fè sa nou dwe fè pou tout moun nan peyi a konn Ii, nou kapab fè mwayen posib nou pou tout moun nan peyi a tande pawòl ki konsène yo. Pale vin anvan lekti. Tout moun konn pale. Ann Ayiti, tout moun konn pale kreyòl.

Gen swasant an, gen moun ki te konn di: Nou pa kab ekri kreyòl, pa gen òtograf. Lè yon pastè ilandè legliz metodis, Òmonn Makonèl, vin avèk yon òtograf regilye ki sèvi ak sèten prensip Alfabè Fonetik  Entènasyonal, yo te envante ann Ewòp an 1888, gen kèk entelektyèl ki rele: « Anmwe! Men Ameriken ban nou yon òtograf angle pou kreyòl pou yo wete franse a nan men nou epi apre sa y a ranplase l ak angle.» Plis pase senkant an vin pase sou nou, gen direktè ak direktris lekòl, gen pwofesè lekòl ki kontinye di: Yo pa kapab sèvi ak kreyòl lekòl, pa gen liv an kreyòl. Angiz yo ta di: Ann prepare bon liv an kreyòl. Gen lòt ki prese di: Twòp depans, pa gen lajan pou ekri tout liv nou ta bezwen an kreyòl. Men, gen lajan pou yon kantite depans initil pou simagre gradiyasyon depi jaden danfan daprè modèl ameriken. Epi genyen ladan yo ki ekri tout kalite liv lekòl ki pa alawotè an franse.

Nan yon liv ki nan enprimri, Michel Degraf fè nou remake: Premye dokiman ekri ofisyèl tout sitwayen ayisyen dwe genyen ekri an franse sèlman. Se ak de nesans yo rele regis tou, yo pi abitye rele batistè toujou. Sa Degraf di a byen montre nou: Politik lang ki fè kòm si tout Ayisyen pale franse kont enterè majorite moun ki pale kreyòl sèlman. Sa pi grav toujou lè nou kalkile gen yon dekrè 12 me 1995 ki parèt nan Jounal Monitè (nimewo 40, jedi 25 me 1995, paj 529-530) pou Ii korije yon move ajisman ki te veksan pou mas kiltivatè ayisyen sa vle di majorite popilasyon an. Anvan sa, te gen de fòm batistè, youn pou moun lavil, youn pou abitan sa yo rele “paysan” an franse. Dekrè a kraze distenksyon ant moun daprè kote yo fèt oubyen kote yo abite oubyen si yo travay tè oswa si yo mennen yon aktivite kèlkonk lavil. Chanjman sa a te mande yon nouvo fòm batistè ki montre majorite pèp la (80 pou san moun) respè yo dwe I la. Yo enprime yon nouvo fòm an franse sèlman ak menm fòmil lontan franse kenzyèm syèk an Frans. Chanjman ki fèt la te dwe mache ak piblikasyon yon nouvo fòm batistè (= rejis, = ak nesans). 

Biwo lang kreyòl Sekreteri deta pou alfabetizasyon an te prepare yon dokiman modèn, yon bò kreyòl, yon bò franse pou sa, depi anvan 1997. Yo pa sèvi avè I.

Kreyòl kòm lang ofisyèl

Nan yon entèvyou 21 novanm 1986, yon espikè Radyo Solèy te poze m yon keksyon: “Daprè ou , sa yon bon konstitisyon pou Ayiti ta dwe di sou koze lang , sou koze lang ofisyèl pou Ayiti?“   Anvan m reponn keksyon an, mwen te fè espikè a konpliman pou jan li prezante keksyon I Ian kòm yon pwoblèm Ii byen poze poutèt presizyon ti bout fraz yon bon konstitisyon pou Ayiti a.

Nan liv n ap fin Ii la a, mwen eseye poze anpil pwoblèm ak anpil keksyon epi mwen bay anpil repons ki klè, selon reyalite Ayiti a, selon verite Ayiti a, selon sitiyasyon Ayiti a. Repons mwen pa chita sou sa kèk Ayisyen anvi, sou sa kèk Ayisyen dòmi reve.

Nou genyen yon peyi 7 milyon moun kon sa san nou pa konte tibebe ak timoun anbazaj. Tout moun ki gen plis pase 10 an, depi yo fèt ann Ayiti, depi yo leve ann Ayiti, depi yo abite ann Ayiti, tout konprann kreyòl, tout pale kreyòl. Tout kapab foure bouch yo nan yon diskisyon ki fèt an kreyòl, tout kapab antre nan yon koze ki fèt an kreyòl. Se reyalite sa a ki dwe devan de grenn je nou: reyalite yon pèp ki pale yon lang yo rele kreyòl.

Afè lang ofisyèl se pa anyen pase yon deklarasyon ki di ak ki lang leta pral sèvi lè leta ap fè travay leta li. Leta se nou, nou se leta. Sèvitè leta, sèvitè peyi a, manm sèvis leta dwe fè travay yo pou entere tout sitwayen peyi a. Se pou sa yon gwo travay dwe fèt pou prepare papye leta an kreyòl, sa vle di nan sèl lang tout sitwayen konprann.  

Se ak lang sa a pou yo regle deklarasyon lanmò. Yon moun mouri. Fanmi l deklare yon sèvis leta tèl moun mouri, tèl kote, tèl lè, tèl jan, tèl mannyè. Yo fèt pou yo pran deklarasyon an nan lang peyi a e pou yo ekri l nan lang peyi a.

Yon moun al deklare yon sèvis leta yon tibebe, yon tifi oubyen yon ti gason, fèk fèt tèl lè, tèl kote, tèl jou, li sot nan vant tèl manman, se tèl moun ki papa l. Deklarasyon an dwe fèt nan lang peyi a e yo dwe kouche l sou papye nan lang peyi a pou yo kapab li l ba moun ki pale lang peyi a dekwa pou yo konnen kote tèl timoun fèt lè timoun nan vin gran, lè li bezwen regle yon afè serye nan vi li.

Se dwe kon sa pou papye tè tou. Yon moun ap vann yon tè. Yon moun ap achte yon tè. Se pou regleman yo fè a kouche sou papye leta kòm yon temwen klè pou tout moun. Kat didantite, kat elektoral, pèmi kondi, tout papye leta, tout dokiman leta te dwe ekri an kreyòl ak pawòl klè pou tout moun kapab li yo oubyen pou tout moun kapab konn sa ki ladan yo lè yo tande moun li yo. Nanpwen anyen la, leta pa kapab fè pou sèvis tout moun nan peyi a. Lajan sa mande, se ti depans a kote depans initil peyi a konn fè depi okipasyon ameriken 1915-1934 pou li kenbe yon lame pou fè popilasyon an abi, pou mete gouvènman li vle, pou jete gouvènman li vle.

Reflechi sou enterè tout yon pèp

Sa ki konte se sèvis ak enterè tout yon pèp. Sa ki konte se bay yon repons ki pa nan ipokrit, ki pa nan koken lè keksyon ki konsène byen popilasyon an byen poze. Papye leta, koze leta, pawòl anplwaye leta, pawòl moun ki reskonsab nan leta pou sèvis ki moun yo pale oubyen yo ekri? Repons lan klè. Se pou sèsvis tout Ayisyen. Nou byen konnen se yon sèl lang tout Ayisyen konprann, se kreyòl. Nou pa dwe nan vye pawòl tankou: “Ou menm, ou se yon sitwayen Ayisyen siperyè. Ou konn pale franse. Ou menm menm, ou se yon sitwayen ayisyen enferyè, se kreyòl sèlman ou konn pale. Ou pa ka parèt sou moun. Ou pa sosyete.”

Nan premye chapit la, mwen te mande si pi fò pwofesè ayisyen ta mal dekwa pou yo ta kwè: Li san konprann, se li toutbon. Menm jan m te reponn mwen pa panse sa, se konsa, nan fen liv la, fò m di: Mwen panse pi fò Ayisyen ki egzamine rezon solid ki nan 26 chapit yo pap mal pou yo rekonèt plizyè verite rezon sa yo apiye:

 Kreyòl se lang tout moun ki fèt e ki leve ann Ayiti depi yo piti jis yo gen 18 an.

 Kreyòl se sèl lang ki rele tout jèn moun sa yo chè mèt chè mètrès. Se li yo konprann byen konprann. Se li yo pale tou le jou.

Kreyòl se prensipal chemen konesans pi fò Ayisyen genyen espesyalman timoun ant 6 an ak 18 an.

Kreyòl se sèl mwayen pou pi fò elèv ann Ayiti depi Jaden danfan jis dènye klas lekòl segondè rive aprann tou sa lekòl mande jèn moun ki nòmal aprann ann Afrik, ann Amerik, ann Azi, ann Ewòp.

Kreyòl dwe lang lekòl ann Ayiti paske se li ki lang lavi ann Ayiti.

Se yon sitiyasyon ki pa nòmal ki fè lang lavi tout yon popilasyon 7 milyon moun (oubyen 8 milyon moun) pa lang lekòl pou plis pase 3 milyon moun ant 6 ak 18 an ki fè pati popilasyon sa a.

Yon sitiyasyon tèt anba kon sa, se chanje pou yo chanje li san pèdi tan.

Entelijans pi fò moun ba yo pouvwa admèt verite sa yo byen fasil. Sa ki difisil, se asepte chanjman nou wè ki nesesè yo. Sa mande kouraj ak pasyans. Men, jan pwovèb la di a: Ak pasyans, ou jwenn tete pis, ou rale 7 galon lèt. Ann reflechi sou yon bèl pawòl Chomski (2003: 96): « Mwen regrèt si konklizyon an sanble rèd anpil. Keksyon pou nou kalkile a se: èske li korèk? Mwen panse li korèk. »

Si moun ki te enstwi an laten ann Ewòp, an Frans, ann Angletè , an Olann, ann Almay, ann Espay, o Pòtigal pa te rive ranplase laten ak franse, angle, olandè, alman, espayòl, potigè, eksetera, nan sistèm lekòl yo, depi dizuityèm syèk epi pandan diznevyèm syèk, majorite popilasyon peyi sa yo pa ta janm rive devlope bon valè konesans nan tout kalite branch. Pwogrè pa t ap pran pye nan peyi sa yo. Yo tap ret dèyè. Ayiti ap ret dèyè ak yon ti ponyen moun k ap grennen bèl franse, toutotan yon majorite moun ap kontinye pa mache nan chemen konesans tout Ayisyen deja genyen an yo rele lang kreyòl. Sèvi ak chemen konesans sa a, se pa yon remèd otomatik, se pa yon remèd majik, se yon kondisyon ki nesesè pou pwogrè. Se yon pon pou pwogrè pase.

Okenn peyi sou latè pa sèvi ak yon metòd mirak (paske metòd mirak sa a pa egziste) pou Ii ta reyisi fè yon popilasyon ankè plizyè milyon moun aprann yon lòt lang toutbon epi pou li tabli yon sistèm edikasyon fòmèl anfòm ki kapab bay bon rezilta pou tout moun nan lòt lang sa a. Se mèvèy sa a sèten moun, Ayisyen kou etranje, ta vle Ayiti fè angiz yo mande tout peyi a kanpe pou tout moun etidye an kreyòl, sa vle di nan lang yo epi ak lang yo. Men egzanp kat peyi kote sa deja fèt, kote yon popilasyon ki mwens pase 6 milyon moun al lekòl primè, lekòl segondè, inivesitè nan pwòp lang pa yo pandan ventyèm syèk la: Albani (popilasyon 3 milyon 365 mil moun), Dànmak (popilasyon 5 milyon 316 mil), Fenlann (popilasyon 5 milyon 167 mil), Islann (popilasyon  272 mil 512). Si Ayiti suiv egzanp ti peyi sa yo, gen espwa pou Ii pa rete tèt anba anko apre li fete 200 ane endepandans Ii.

Iv Dejan (Yves Dejean)

Yon lekòl tèt anba nan yon peyi tèt anba, chapit 26 pp. 259-265

Piblikasyon: FOKAL (Fondasyon Kilti ak Libète)

Enprimri: Imprimerie Henri Deschamps, Avril 2006

* Goute sèl se espas etalaj liv an kreyòl pou rale mennen moun vin founi je gade, jofre sa ki anndan yo, apre sa pou y al dèyè yo nan libreri oswa nan bibliyotèk.

Lanati se tankou yon gwo kay tout kretyen vivan bezwen pou yo viv. Solèy, tè, lè n ap respire, larivyè, letan, lanmè, tout kalite plant ak pyebwa, tout kalite bèt ak zannimo, tout sa nou wè, tout sa nou tande, tout sa nou santi, tout resous ki anba tè, tout resous ki anba lanmè, se tout bagay sa yo ki fòme lanati. Gen anpil bagay nou pa wè paske yo tèlman piti je nou pa ka wè yo. Gen anpil  lòt bagay nou pa kapab tande paske zòrèy nou pa devlope ase pou n tande yo; men nou byen konnen yo la paske lasyans bay prèv  yo la, tout sa nan lanati a. Nou menm kòm kretyen vivan, yo di n se wa lanati. Yon wa yo pa t bay pouvwa pou krazebrize men ki te la pou òganize, pwoteje e amelyore anviwònman an.

Nou tout nou konnen, yon pye mango viv, yon pye zaboka viv, yon pye lalwa viv, yon touf gazon viv, yon pye dyondyon viv, yon koulèv viv, yon tòti viv, yon malfini viv, yon frize viv, yon zòtolan viv, yon reken viv, yon kribich viv, yon bèf viv, yon vètè viv, yon mikwòb viv, yon eskòpyon viv, yon kretyen vivan viv. Divès kalite bagay sou latè ki gen lavi ladan yo tèlman anpil (ant 13 al 14 milyon espès), espesyalis  k ap etidye yo mete yo dakò, antann yo, pou sèvi ak yon mo ki rele biyodivèsite, pou pale sou yo tout ansanm. Kit se nan radyo, nan televizyon, nan jounal oubyen entènèt, depi nou tande oubyen wè mo sa a ki rele biyodivèsite a, n a konnen se pa anyen dòt; se pa yon mo ki konplike, se senpleman jan espesyalis yo rele divès kalite bagay sou latè ki gen lavi ladan yo e ki bay lavi tou.

Tout bèt se bèt, tout plant se plant. Men yo tout pa ka viv menm kote ni nan menm kondisyon. Chak bèt, chak plant gen kote li pi alèz pou fè pitit e viv ak fanmi li.

Lò moun ap pase anpil kote bò lanmè peyi d Ayiti, yo ka wè yon kalite plant, yo rele mang. Kèk kote, yo rele li mangliye oubyen paletivye (paletuvier). Plant sila a, li pouse nan dlo lanmè ak nan labou ki sale anpil. Nan labou sale sa a, ti plan mang yo pouse, yo grandi, yo bay gwo pyebwa byen vèt, yo bay flè e yo bay fwi. Mang se yon pyebwa ki itil anpil paske se nan forè mang sa yo, gon yon bann bèt tankou pwason, krab, zuit ak yon pakèt zwazo lanmè ki jwenn  èmanje pou yo manje. Se la tou, yo fè pitit. Pyebwa sa yo pwoteje tèt rivaj la tou. Konbyen moun ki poze tèt yo kesyon sa a: konbyen kalite plant sou latè ki ka viv, ka pouse nan kondisyon difisil si la a, sa vle di, nan dlo sale, nan labou sale sa a. Men jounen jodi a, kote mang sa yo andeje de mò. Moun debwaze twòp nan chèche tè pou yo bati kay, fè lajan nan vann bwadi ak bwa pou boule.

Nan Savann Dezole tou pre vil Gonayiv, yon kote lapli pa tonbe fasil, nou toujou wè plant tankou kandelab, kaktis, bayawonn ak yon pakèt lòt plant ki toujou vèt malgre tè sa a sèch anpil. Nan anviwònman natirèl zòn sa a, plant tankou bannann, diri ak mazonbèl ap gen anpil difikilte pou yo pouse e si yo ta vin pouse, yo pa p viv twò lontan alòske lòt plant ki natif natal yo byen anfòm.

De egzanp sa yo montre byen klè chak plant gen kay pa li kote li pi alèz pou viv e kreye yon fanmi.

Biyodivèsite, se yon bagay ki enpòtan anpil. Gras a li, kretyen vivan jwenn sa li bezwen pou manje, pou fè rad, pou bati kay, pou repwodui lòt plant, pou repwodui lòt bèt, pou swaye moun ki malad, pou l pran plezi l tou. Dapre espesyalis yo, kretyen vivan pou li viv mare ak biyodivèsite jiska 90 pousan.

Men n pa toujou byen sèvi ak biyodivèsite a. Se tankou nou chita sou yon pyebwa k ap ban nou manje, k ap ban nou lonbray chak jou nou leve nou siye yon branch ladan li. Ak yon konpòtman konsa, n ap fin pa touye pyebwa a, tankou n ap fin pa detwi biyodivèsite a. Bagay sa yo fè chak ane:

  • gen 4 milyon kawo tè sou tout latè ki te konn fè manje k ap fin depafini e yo prèske pa ka fè anyen ankò.
  • gen plis rivyè ak sous dlo k ap seche. Anpil kote moun kòmanse pa jwenn dlo pou bwè, pou bay bèt bwè ak pou wouze tè.
  • gen plis kalite plant ak bèt k ap disparèt sou tout tè a.

Tout bagay sa yo k ap fin depafini konsa montre kijan lavi kretyen vivan ap fin depafini tou. Chak jou ki pase, mwayen pou moun viv ap bese, alòske bezwen popilasyon toupatou ap vin pi plis. Dapre espesyalis yo, lavi parèt sou tè a, sa genyen 3 milya 500 milyon lane. Pou rive jis jounen jodi a bonkou nan tout biyodivèsite ki te genyen sou tè a fin disparèt.

Biyodivèsite k ap depafini an fè wè chak moun genyen responsablite pa li nan sa k ap pase nan lanati a. Moun ki rich yo, yo gen gwo mwayen, yo gen anpil byen e yo sèvi ak plis bagay pase sa tout moun pòv yo rive gen nan men yo pou yo viv. Moun rich yo ak sa ki rive jwenn enpe mwayen pou viv, pwodui tou anpil fatra ak anpil dechè. Fatra ak dechè sa yo, genyen yo lage nan lè a, nan ravin, nan larivyè, nan lari oubyen yo antere yo anba tè, sa vle di, nan lanati a. Kote pa yo moun ki pòv, moun ki grangou, chak jou yo vin pi plis e y ap viv nan anpil ensekirite anpil dezespwa e se pa tout lè yo kapab pwoteje biyodivèsite a. Pafwa se moso nan biyodivèsite a menm yo oblije detwi pou yo sa rive viv pandan de twa jou toujou. Yon fason oubyen yon lòt, jan n ap viv la, n ap fin kraze pyès kay nou rete a e n ap ede kraze pyès kay moun rete sou kote nou an tou. E lè yo tout fin kraze, nou tout pa p gen okenn lòt kote pou nou rete, youn pa p ka bay lòt lamen. Sa vle di, gwo kay sa a ki rele lanati a, jan bagay yo prale la a, nou ka fin kraze li nèt si gwo dispozisyon pa pran pou anpeche masak sa a kontinye fèt.

Peyi ki rich yo gen gwo mwayen tankou gwo izin, gwo biznis e y ap detwi lanati lakay yo pou fè plis lajan chak jou pi plis. Lò yo pa jwenn ase bagay lakay yo, pou fè izin ak biznis yo mache oubyen lò yo deside pwoteje biyodivèsite pa yo, yo sèvi ak fòs zam, swa fòs lajan, swa fòs politik pou vare sou peyi pòv yo ki gen anpil matyè premye ak biyodivèsite ki pi rich. Ayiti ak anpil lòt peyi fè eksperyans lan deja. Plant ak pyebwa peyi yo di ki pòv yo, genyen anpil medikaman. Forè, lanmè ak mòn peyi sa yo, genyen yon pakèt bèt, yon pakèt bon kalite bwa, yon pakèt bèl flè ak yon pakèt kalite fwi moun manje. Resous sa yo la depi lontan e yo reziste devan anpil kalamite ki frape yo tankou siklòn, sechrès, inondasyon ak maladi okenn nan peyi rich yo petèt pa ka sipòte.

Sitiyasyon an vin rive nan eta sa a paske pa t janm gen bon antant antre nou menm kretyen vivan sitou lò yon ti gwoup moun fòse bato nou tout sou li a demare e pran move direksyon yo menm yo deside. Bagay la malouk se vre men n sètoblije chanje konpòtman sa a si n vle sove sa k rete kòm biyodivèsite paske nou tout ansanm gen responsablite. E ni youn ni lòt pa p ka kontinye viv nan kondisyon k ap ankouraje n detwi pyebwa nou tout chita sou li a, sa vle di biyodivèsite sa a ki pèmèt lavi kretyen vivan posib jis kounye a sou latè.

Men kèk konsèy ki ka ede n pwoteje divèsite a, youn nan pi gwo richès nou rete:

  • Pyebwa ak bèt garanti lavi ak egzistans kretyen vivan. Nou dwe byen sèvi ak yo, nou dwe pwoteje yo si nou vle kite yon bon eritaj pou pitit nou ak jenerasyon moun k ap vin apre nou yo.
  • Lò nou koupe twòp pyebwa e lò nou sèvi ak yo nenpòt ki jan, nou detwi kote lòt kalite plant ak bèt bezwen pou yo viv. Nou dwe ankouraje kreyasyon zòn rezève, jaden botanik ak aboretòm pou konsève plant ak pyebwa swa k ap disparèt swa ki gen anpil enpòtans pou pwoteksyon anviwònman ak lavi kominote a.
  • Lò n ap sèvi ak chabon oubyen bwa pou boule, fè ekonomi, pa gaspiye yo. Lò chabon an fini, lò bwa a fini; se lòt pyebwa n ap oblije koupe pou nou sèvi apre.
  • Dlo n ap sèvi kit se pou bwè, kit se pou wouze tè, pa gaspiye li. Kote ki gen tiyo, pa kite wobinèt la ouvè e nou dwe konnen lò nou mete twòp dlo sou yon tè, si pa gen kannal drenay, tè a vin sale.
  • Pou pwoteje rivyè yo, nou dwe plante anpil pyebwa nan basen vèsan yo paske se rasin pyebwa sa yo k ap fè dlo lapli antre anndan tè a pou al gonfle sous k ap bay larivyè yo.
  • Divès dispozisyon dwe pran tout kote l posib pou mete brid nan bouch tout pakèt dlo lapli ki tonbe sou do peyi a, men kote pi fò nan yo pèdi chak ane. Poutèt sa nou dwe ankouraje pwojè konstriksyon lak atifisyèl, retni kolinè (retenues collinaires), sitèn ak enplivyòm (impluvium) pou n rive kenbe omwen yon pati nan tout pakèt dlo sa yo ki ta pi itil anviwònman an, sitou nan peryòd lapli prèske pa tonbe ditou anpil kote anpil lè d Ayiti. Kote n ap viv la, pa aksepte yo jete fatra ak lòt kalite dechè nan larivyè, nan letan, nan lanmè ak nan sous yo. Nou pa p ka sèvi ak dlo sa yo ak kè poze e sa ap fè anpil moun ak bèt nan lokalite a malad.
  • Pa eksplwate wòch ak sab nan larivyè, tankou koray nan lanmè yo, nenpòt ki jan. Si sa fèt konsa, sa ap kraze kay divès kalite bèt nan dlo bezwen pou viv.
  • Lò gen bèt mouri yon kote, se pou n antere kadav yo pou yo, e si n fin detwi tout zannimo ki konn manje kadav bèt mouri, tankou zwazo yo rele malfini karanklou a, moun k ap viv nan kominote a ap kontamine.
  • Travay tè a byen. Yon tè bezwen antretyen; li bezwen repo, li bezwen manje paske tè konn malad, tè konn fatige, tè konn grangou tou. E lò l yon tè malad, lò l grangou, ewozyon fini ak li pi vit.
  • Anpil bèt tankou koulèv, krapo, dolit, kayiman, igwàn, abèy, chovsouri, frize, malfini ak tout lòt kalite zwazo, bèt sa yo itil anpil. Aprann konnen yo pou n sa pwoteje yo. Se pa pou ti krik ti krak, nou vare sou yo pou n touye yo. Bèt sa yo pa zenglendo. Okontrè, si n pa wè yo on kote, nou ta dwe reflechi anpil paske sa vle di, kondisyon kretyen vivan vin nòmalman kòmanse ap vin pi difisil. Poutèt sa, nou dwe ankouraje kreyasyon pak natirèl, zòn rezève ak jaden zoolojik pou pwoteje bèt ak zannimo sa yo pou yo ka viv e repwodui nan lapè, san tèt chaje,  san kè sote, kidonk, san anmède yo nan kraze nich yo, kraze ze yo, touye pitit yo.
  • Plant n ap sèvi pou fè remèd, li t ap pi bon pou nou rekòlte oubyen detere yo anvan solèy leve paske remed… ki ka gen plis fòs. Depi solèy leve jistan l al kouche, plant yo travay anpil; se poutèt sa remèd ki ladan yo pèdi fòs paske lè sa a plant yo fatige e yo vin pi fèb.
  • Pou n rive sove plant ak pyebwa n ap mete sou tè pandye yo, nou dwe plante yo sou koub nivo. nou dwe plante sou koub nivo. Pou fè koub nivo sa yo, nou ka sèvi ak yon zouti ki rele nivo A. Lò sa a, konsèy yon teknisyen agrikòl oubyen yon teknisyen forestye ap enpòtan anpil pou n sa byen konstwi e sèvi ak zouti sa a.

Ayiti se twazyèm pi gwo peyi nan Karayib la apre Kiba ak Repiblik Dominikèn e li pataje ak dènye peyi sila a yon fwontyè ki mezire 375 kilomèt. Ayiti gen 2 milyon 151 mil 162 kawo tè (27750 kilomèt kare). Katreven (80) pousan tè sa yo nan mòn. Popilasyon anndan peyi a pou lane 2000 la, se 8 milyon moun e 5 milyon nan yo, kidonk  63 pousan, se peyizan ki toujou ap sekle menm tè pandye yo, pou fè agrikilti kòm prensipal aktivite pou yo rive viv. Lanmè ki pou peyi a mezire 387.597 kawo (5000 kilomèt kare) e nan lanmè sa a, genyen plis pase 10 ti zile tankou Lagonav, Latòti, Ilavach, Kayemit, Lanavaz, eks.

Peyi d Ayiti gen 5000 kalite plant e nan yo tout gen 36 pousan ki natif natal nan peyi a.

Yo jwenn tou 2000 kalite bèt e nan yo tout gen 75 pousan ki natif natal nan peyi a.

Tout bagay sa yo ak anpil lòt ankò Ayiti genyen fè li se youn nan peyi nan Karayib la ki gen biyodivèsite ki pi rich e pi bèl egzanp li genyen, se zile Lanavaz, zile Latòti, mòn Makaya ak mòn Lavizit. Dapre espesyalis ki etidye biyodivèsite nan divès peyi karayib yo, Ayiti gen plis kalite plant ak bèt pase vwazen li Repiblik Dominikèn ki lòt bò fwontyè a, menm si peyi sila a gen, bò kote pa li, 3 milyon 777 mil 519 kawo tè (48730 kilomèt).

De (2) pèp sa yo, kidonk Ayisyen ak Dominiken k ap viv anndan yon menm zile ki sanble ak yon ze ki te gen 2 jèm ladan l, malgre tout diferans yo, dwe devlope plis solidarite antre yo nan pataje konesans ak eksperyans yo genyen pou youn ka rive pi byen konprann reyalite lòt la nan zafè anviwònman. Kanta pou biyodivèsite a, fwontyè politik ant 2 peyi yo pa tèlman gen enpòtans, sitou nan sa ki konsène mouvman fenomèn natirèl yo. Se vre, kretyen vivan bezwen paspò ak viza; se vre machandiz bezwen paspò ak viza; se vre machandiz bezwen bon dokiman ladwann pou yo sòti nan youn ale nan lòt; men, divès kalite zwazo, divès kalite ensèk, dlo rivyè yo pataje, limyè solèy ak jèm yon bann maladi nan youn oubyen nan lòt, pa bezwen okenn nan dokiman sa yo pou yo travèse fwontyè a.

Francois Séverin (Franswa Sevren)

Plant ak pyebwa tè d Ayiti, Editions Quitel pp. 15-17

Jodi vandredi 31 jiyè ki t ap fè Jean Leopold Dominique 90 zan si li te vivan toujou, nou aprann ak sezisman lanmò Konpè Filo. Anthony Pascal fè vwal pou peyi san chapo. Tout moun pantan, paske lanmò pa gen klaksonn, tout moun gen yon mo pou yo di paske Filo se te yon senbòl kòm moun ak yon bèl mak jounalis.

Chak moun gen Konpè Filo pa yo.

Pa m nan m te rankontre l san mwen pa t jan m wè l sou 1330 AM nan yon ti randevou nou te genyen chak nevè nan aswè aprè emisyon blag Fito Popo a, lendi rive vandredi. Se nan yon radyo ak lanp General electric, pa gen modèl sa yo sou moun ankò, m te konn tande vwa l ak vwa Liliane sou Radio Haiti Inter.

Se jis apre m vin aprann ke se Anthony Pascal ki te bon non l. Se apre 1986 m vin konn figi l. Nan Radio Haiti Inter pa m nan se te Konpè Filo ak Liliane. Se te de vwa ki t ap bay nouvèl. Se nan koute nouvèl m tande pale pou premye fwa de Kanntè. Se te apre yon repòtaj Filo t al fè nan Nòdwès. Se la m tande « Dan reken pi dous pase prizon, pase grangou », lè moun ki t ap pare pou pati yo t ap rakonte jan anyen pa p fè yo rete ann Ayiti. Jodi a se kominote sa a ki vin bay pi bèl tranch nan dyaspora nou nan Miami. E karantan apre Ayisyen pito reken toujou. Sa k ta di sa nan ane 70 yo…

Jodi a chak fwa m tande gen lese frape ann Iran, ann Irak, Nicaragua ou yon lòt kote m sonje jan Liliane ak Filo te fè mwen viv nouvèl sou latè tankou si sa t ap pase nan salon lakay mwen. Se nan menm Radio Haiti Inter sa a tou m dekouvri ki sa ki diktati Duvalier a lè yon jou Konpè Filo fin bay nouvèl li pa antre lakay li. « Yo pran Filo », se sa tout moun t ap di. Li te antre nan gwo lis moun ke yo disparèt yo. Machin kraze zo ak baboukèt la te frape fò jou sa a, an oktob 1980. Konpè Filo ta pral koke nan gòj makout yo. Kèk jou apre yo te sètoblije lage l.

M sonje kou jodi a jan m te tande vwa Jean Leopold Dominique k ap fè Konpè Filo rakonte jan sa te pase lè li te tounen nan radyo a. Ant jou yo te pran Filo a ak jou li te lage a, tout moun ki pa jan m gen moun yo pran sou Duvalier te viv an dirèk doulè a. Diktati Duvalier a t ap deplotonnen epòk sa a pou pitit tig la te ka di li se tig tou. Pi ta ta pral pi tris, 28 novanm 80 pa t lwen. Yon moun ki anvi tande son epòk sa a ka ale sou sit Duke Universite mete sou pye a ak tout achiv Radio Haiti Inter yo.

Konpè Filo ki file ale jodi a apre yon malèz fè pati de gwo tonton poto mitan ki te kenbe eskanp figi laprès ann Ayiti nan ane 70-80 yo. Chapo ba pou li.

Lè li tounen apre 1986, bagay la pa t menm jan an, Compère Filo tounen Konpè Filo men sa ta pral pèmèt tout moun dekouvri yon lòt Filo. Yon Konpè Filo ki plante pye l byen fon nan kilti peyi a, nan vodou, nan lakou epi yon Konpè Filo ki pa t pale politik men ki te gen yon kapasite pou li fè envite l yo pale nan emisyon Kalfou sou radio Télé Ginen.  Filo ak Ginen, ak Ginen yo, se yon bèl bout wout. De Konpè Filo radio Haiti Inter a Konpè Filo sou Téle Ginen jou pase, ane pase, men Konpè Filo ap rete pami moun ki fè m konprann ke nouvèl pa nouvèl si li pa gen sèl ak si li pa gen nanm.

Mèsi pou sa Filo. Mèsi pou bout wout ou fè ak nou sou tè sa a.

2020-07-31 | Le Nouvelliste

Tèks: Konpè Filo file, zèv li rete

Jounalis: Frantz Duval (Frants Dival)

Repòtaj anrejistre: Bòs malèt

Repòtè: Konpè Filo ak Jacques Price (Jak Prays)

Ane: 1978

Dwa: Kondisyon itilizasyon: CC BY-NC-SA 4.0

Koleksyon nimerik: Radio Haiti Archive

Sous: Duke University

Lenk pèmanan: https://idn.duke.edu/ark:/87924/r4vq2vm5n

Yon jou, m kanpe devan Katredal. Wi, yon jou, m kanpe devan Katedral. Aa! Jou sa a, se pi bèl priyè m janm tande. M wè on madanm ki rive, l achte yon bouji blan, yon bouji wouj. Li limen yo, epi l louvri de bra l. Li di:

“Nòtredam, manman, se on fanm ou ye. Lapenn on fanm se pou tout. M genyen, lakay mwen, de moun ki chita ak men nan machwè, ki chita k ap fouye nen yo, pi’t gason mwen, pi’t fi mwen, yo pa p travay. Alò, m vin mande w travay pou yo. Paske se manman nou tout ou ye; genlè w an ti jan bliye sa tou. Paske, Nòtredam, ou gen de tete, youn dous, youn anmè. Dous la nan djòl Ozval, Kal, tout moun sa yo, depi twò lontan, se anmè a k nan djòl nou. Ban nou fè on ti kou tou. Se pitit nou ye.”

Lapriyè devan Katedral

Istwa: Maurice A. Sixto (Moris A. Siksto)

Vwa: Moris A. Siksto

Foto: The Christian Science Monitor © 2010

Montaj Videyo: Espas Kreyòl