Yon jou, m kanpe devan Katredal. Wi, yon jou, m kanpe devan Katedral. Aa! Jou sa a, se pi bèl priyè m janm tande. M wè on madanm ki rive, l achte yon bouji blan, yon bouji wouj. Li limen yo, epi l louvri de bra l. Li di:

“Nòtredam, manman, se on fanm ou ye. Lapenn on fanm se pou tout. M genyen, lakay mwen, de moun ki chita ak men nan machwè, ki chita k ap fouye nen yo, pi’t gason mwen, pi’t fi mwen, yo pa p travay. Alò, m vin mande w travay pou yo. Paske se manman nou tout ou ye; genlè w an ti jan bliye sa tou. Paske, Nòtredam, ou gen de tete, youn dous, youn anmè. Dous la nan djòl Ozval, Kal, tout moun sa yo, depi twò lontan, se anmè a k nan djòl nou. Ban nou fè on ti kou tou. Se pitit nou ye.”

Lapriyè devan Katedral

Istwa: Maurice A. Sixto (Moris A. Siksto)

Vwa: Moris A. Siksto

Foto: The Christian Science Monitor © 2010

Montaj Videyo: Espas Kreyòl

Yon ti koze a de ant Madam Fabyèn (MF) ak Konpè Zo (KZ).

(MF) rele (KZ) nan telefòn.

— (MF): Alo! Se Madam Fabyèn, kouman ou ye Konpè Zo? Kouman fanmi an ap boule nan tan Kowona sa a?

— (KZ): (Ton sipriz ak kontantman) O Madam Fabyèn! Kouman w ye, kouman fanmi an ye?

— (MF): Nou la Konpè Zo, nou la… n ap kenbe.

— (KZ): Bon, bò kote pa n; pa gen pi mal pa gen pi byen. Men m pa kache de di w, n ap fè tou sa n kapab pou Kowona pa kwaze avè n. Nou pa fè enpridans, nou rete nan tou n, nou pa mache flannen nan lari. Mwen menm menm menm, Madam Fabyèn lè m blije pran lari, m pa kwè gen moun non ki ka rekonèt mwen: m mete mas, m mete gan… m met chapo… anfen anfen, m byen pwoteje. Menm dèfen manman m, m pa kwè li ta rekonèt mwen si l ta kwaze avèk mwen nan lari.

— (MF): Konpè Zo, ou pa p kite! Ou gen sou ou!

— (KZ): Se pa blag m ap ba ou non, Madam Fabyèn. Men malgre tout prekosyon m pran pou Kowona pa fè on fen avè m, m santi Kowona vle kokobe m, konkonzi m, fè m fou….

— (MF): Konsa menm Konpè Zo?

 — (KZ): Enben, ou konnen: dèfwa lè nèg konn sot travay, nou pase kay zanmi, bay de odyans anvan n antre lakay. Konnye a, nou pa ka fè wonn pòt.

— (MF): Enben Konpè Zo, se konsa wi pou n kwape Kowona. Men rete konekte ak fanmi w, rete konekte ak zanmi kanmenm. Rele yo nan telefòn, fè on ti pale ak yo, bay de blag, pran nouvèl yo, ba yo nouvèl ou. L ap bon pou ou, l ap bon pou yo tou…. E tankou si w konnen ou gen on zanmi ki genyen vye maladi k  ap boulvèse yo… tankou poblèm tansyon, poblèm poumon, sante l pa fin yès, sante l pa fin anfòm eben lò w nan lari a, alò si w nan lari a, pase on kote fè on ti pwovizyon pou moun sa a. Ou pa bezwen nan al wè avek li non. W ap pote ti sache a, ou a depoze l devan pòt la… w a rele l nan telefòn ou di l ou kite on bagay pou li devan pòt la. W ap wè jan l ap apresye sa. Bon koze m di w la a!

— (KZ): Sa se vre! Bon, fò m di w, m konprann koze rete konekte ak fanmi, zanmi nan telefòn lan. M ap fè efò sou sa. Men kanta bay blag la Madam Fabyèn, m pa ka pwomèt ou sa. Pa gen kè kontan. Se moun kè kontan ki bay blag. Chak jou ou leve ou fèmen anndan on kay. Ti ekonomi nou te fè a ap pase nan men n, m ta dwe di fin pase nan bouch. Sa rèd anpil wi Madam Fabyèn.

— (MF): Oum… Ou mèt di li! Nou pran on kou siprann, on kou pa konprann. Nou pa t atann nou avèk bagay sa a ditou. Konpè Zo… ou konn sa k pase nan tèt mwen la a?

— (KZ): Sa l ye Madam Fabyèn?

— (MF):  De ti pawòl ou renmen di…

–(KZ): Ti pawòl… ki pawòl Madam Fabyèn?

— (MF): Ti koze ki toujou nan bouch ou, ou toujou ap di: “Nanpwen anyen ki cho ki pa frèt, nanpwen lapriyè ki pa gen amèn.” Zo ou genlè bliye se anba bouch ou m ranmase bèl ti pawòl sa yo? An n pran prekosyon. An n pran prekosyon. Men sitou, an n pran pasyans.

–(KZ): Ou konnen ou fè m ri Madam Fabyèn. Ou se bon elèv!

–(MF): Wi m sonje pawòl sa yo. M sonje yo. Konpè Zo, bagay yo pa fasil, men se pou n rele sou kò a. An n fè aktivite ki pèmèt nou distrè nou anndan kay la: Jwe domino, jwe kat, jwe twa sèt, tire kont menm jan n te konn fè lontan, gade fim ansanm ak fanmi w. Tande ti mizik konpa m renmen danse yo, gade fim ki enterese n. Epitou ou plen moun lakay ou jwe bezik, w a chyen.

— (KZ): Wi, wi se vre, se vre. Tou sa se bon lide Madam Fabyèn, m a travay sou sa ak moun yo. Alò alò moun sa yo tèlman rendong! Men babye yanm lan, babye tè a. Fò m di w tou on lòt bagay ki genyen: gen de lè, mwen menm, m santi m ta rete nan kabann nèt, m pa ta leve, konsa m pa ta oblije pale ni fè fas ak pèsonn moun!

— (MF): Se pa ou menm senpman Konpè Zo, se pa ou menm senpman. Mwen menm gen de lè m pa anvi fè anyen ditou ditou ditou ditou… M pa sou sa, m ta pase jounen an nan kalbenday… Men m rele sou kò m. M bay dèyè m de tap. M pran fè mouvman ak kò m anndan kay la.

–(KZ): Mouvman anndan kay la? Espas la piti anpil wi Madam Fabyèn. Nou anpile youn sou lòt nan apatman an.

— (MF): Menm si pa gen twòp espas, gen mouvman nou kapab fè kanmenm. Sitou… tande sa m ap di w la Konpè Zo. Sa a trè enpòtan… Pa rete kouche nan kabann lan tout lajounen. Mwen menm m pwofite ranje pandri, ranje plaka, m fè ti chanjman anndan kay la, bay kò m aktivite. Ou konprann?

– -(KZ) Se on bon konsèy ou ban m la a! Gen kèk ti reparasyon vre m kapab fè, gen kèk ti lòd m ka mete, tankouranje papye enpòtan, mete on ti frechè tou. Paske lè kouri monte kouri desann lan rekòmanse, m pa p gen tan vre. M ap met tout moun nan travay – fò m di, si yo vle!

— (MF) Bon! Ankouraje yo, ankouraje yo! L ap bon pou yo….

— (KZ): Madam Fabyèn, tann mwen on ti moman. M wè makomè m ap rele m, te m di l m ap tounen sou li on lòt kadè.

— (MF): Dakò Konpè Zo, m ap ret tann ou.

–(KZ): (nan telefòn). Non, non… m panko wè dènyè mesaj ou a, non. M te okipe la a. He… he… hey! Tande zen! Tande tèt chaje, moun sa yo… wouch! Enben, Madan Manno, m ap rele w on lòt kadè.

— (KZ): He… he… hey! Eskize m wi Madam Fabyèn

— (MF): Pa gen poblèm Konpè Zo

— (KZ): Makòmè m di m li voye tout dènye enfòmasyon yo sou maladi a pou mwen nan WhatsApp… Pati de remèd, de vaksen… se pa de koze…

.– (MF): Se pa tout enfòmasyon k ap sikile deyò a ki kòdyòm non, Konpè Zo. Evite konsantre tout lajounen sou sa k ap di toupatou sou kowonaviris. Sa chaje tèt moun, fè moun viv sou plis tansyon toujou.

— (KZ):  Woy! Afè tansyon sa a, se on maladi ki trèt wi Madam Fabyèn. Mwen menm, m te toujou konnen tansyon m se tankou  tansyon on tibebe. Epi, lafwa pase m al wè doktè, lè doktè a fin konsilte m, li di m fò m pran prekosyon paske li wè tansyon an fè on ti monte. Mezanmi depi m fin tande pawòl sa a, Madam Fabyèn, m lage m nan tout ti te grann mwen te konn fè yo. E nan tan kowona sa a, m ta konseye tout moun fè menm bagay la. Mwen menm m fè ti te kowosol mwen, ti te mant, te sitwonèl, te asowosi, atiyayo,  te bazilik litlit. M ap suiv pou m wè sa doktè a ap di lè m tounen lakay li….

— (MF): Konpè Zo ou di on bon pawòl: Mwen menm fò m fè ti te pam pi souvan tou… Epitou Konpè Zo, evite pran twòp sèl, pran twòp sik, twòp grès tou. Manje ti pòm ou pou ou ka kontwole tansyon an. Bwè anpil dlo….

— (KZ): Wi, wi se vre dlo. E e mèsi Madam Fabyèn. O! O! Rete! M te gen on pwa m sou dife a, te m wè si l kreve… Ban m on ti tan.

— (MF): Oke…

— (KZ): M tounen. Li panko fin kreve. Lè m fè manje Madam Fabyèn se koupe dwèt wi…

— (MF): E kanta sa Konpe Zo, kanta sa! Bon, m pral kite w la a wi tou. M a rele w, on lòt lè. Konsa a tou fò ou rele m tou.

—  (KZ): O wi, o wi wi! Mèsi anpil Madam Fabyèn pou tout enfòmasyon yo. M te kontan ti pale a. Madam Fabyèn, le m pale ave w, m pran fòs. Lè m pale avè w, se on sewòm!

— (MF): Mwen menm tou Kpnpè Zo. Pa gen poblèm Konpè Zo. Epitou, pa bliye: se mèt kò ki veye kò! Pran swen tèt ou.

— (KZ): Mèsi!

— (MF): Jan m ap gade bagay sa a, Kowonaviris la gendwa la pou kèk tan.

— (KZ): Yo di sa

— (MF): Fè tou sa ou kapab pou w pwoteje sante ou ak sante fanmi ou. M ale. N a pale ankò.

— (KZ): Madam Fabyèn, mèsi ankò. N a pale. M pwomèt ou m ap fè tou sa m kapab pou n pwoteje tèt nou ak fanmi an. Mèsi

— (MF): Pa gen pwoblèm Konpè Zo. Pa gen pwoblèm. M kontan pale avè w.

— (KZ): M kontan pale avè w tou. E m pwomèt ou m ap rele w ankò..

— (MF): A m ap kenbe sa wi. Oke, babay.

— (KZ): Mèsi, babay

— (MF): Babay

Aktè: Maryse Crevecoeur (Madam Fabyèn); Amidor Almonord (Konpè Zo)

Anrejistreman: Gédéon Jean

Pwodiksyon: Espas Kreyòl

 

Farah–Martine Lhérisson mouri anba bal ansanm ak mari l, Lavoisier Lamothe Jr, lakay yo, yon jou swa ki te sipoze yon jou swa òdinè nan istwa de moun k ap viv ansanm.

Farah te renmen lavi, fè lekòl, ekri. Nan lòd sa a. Tan li, nan dènye lane lavi l, se te pou yon lekòl li te louvri nan Delmas. Lekòl la te louvri tou piti, epi li te grandi tankou tout bagay k ap fèt ak pasyans ak detèminasyon.

Farah pa t dwe mouri jan li mouri a. Ak de ou twa bal nan tèt. Ni mari l. Ni gadyen ak sekirite ki pran bal. Pèsonn pa dwe mouri konsa.

Men vwala. Jodi a, nan peyi d Ayiti, pa gen anyen ki òdinè nan lavi nou. Pa gen anyen nou ka di n ap fè nòmalman. Nòmalite a se lanmò ki ka vin siprann ou lakay ou sou fòm dezoutwa jenn jan, dezoutwa prèske timoun ki aprann chèche lavi nan vòlè ak touye. Oswa dezoutwa jenn jan, dezoutwa prèske timoun yo peye pou touye militan politik nan tèl katye popilè, pou touye yon sitwayen, yon sitwayèn ki jennen egzekisyon yon move zaksyon.

Jodi a, nòmalite a isit se touye moun. Lavi yon moun pa vo plis pase yon tèt aransò oswa kèk biye vèt.

M ap kriye pou lanmò Farah. Se te zanmi m, elèv mwen depi nan klas twazyèm (Jodi a, anpil moun te gen tan zanmi l, ala moun gen zanmi se mò), mwen te li premye powèm li yo e mwen te ankouraje l. Mwen te fè prezantasyon liv li a : itinéraire zéro. Te gen yon tan nou te konn chita ta leswa ap ekri ansanm. Mwen te konn ap nwi l sou men n mwen te twouve gwo anpil. Te gen yon tan tou li te elèv mwen nan baton.

Mwen te konn ap pale l sou avantaj goche (li te goche) gen sou dwatye nan baton. Farah pa t sanble lanmò. Li te sanble yon moun ki gen enèji ak volonte pou viv santan.

M ap kriye sou lanmò Farah. Men kilès, jodi a, nan peyi sa a, ki pa gen yon Farah oswa yon Lavoisier pou yo kriye sou lanmò l ! E konben Farah ak Lavoisier ki mouri anba bal san sa pa fè bwi ! Paske yo pa gen non. Paske nan kote yo rete a, lanmò se on vizitè ki pase tèlman souvan li pran katye a pou li. Lè l pase pyès moun pa sezi. Ni Leta. Ni fanmi viktim yo.

Isi a se toulejou moun ap mouri kou chen. Lè sa rive yon moun nou konnen, nou di « wi fout », men bagay la ap rive sou nou. Anpil fwa, nan listwa moun koumanse kriye, konprann, di ase lò li prèske twò ta. Plis nou neglije mande jistis pou tout moun yo asasinen, plis y ap asasinen moun.

M di Leta. M ap konprann si yon moun mande m de ki sa m ap pale la a. Jodi a, Leta se yon mo lè li soti nan bouch nou, se tankou n ap pale sou yon bagay ki pa egziste. Antouka ki pa egziste pou fè sa nou peye l pou li fè. Jwenn repons sosyal, politik, jidisyè pou rezoud pwoblèm kriminalite a. Bay popilasyon an sèvis piblik li dwe ba li. Leta jodi a se pouvwa pou pouvwa. Pran pouvwa pou kenbe pouvwa.

Nan memwa Farah, kriye pa chanje lemonn. M revandike dwa pou m an kòlè kont yon sosyete ki kale bèt si tèlman li kale, rekale enjistis, si tèlman li enkapab fè tout sitwayen anvi viv ansanm vre. M revandike dwa pou m an kòlè kont tout pouvwa ki pa fè travay yo kòm sa dwa. Nan memwa Farak ak si tèlman kadav k ap tann jistis.

Lyonel Trouillot

17 Jen 2020.

Tèks sa a nan sit entènèt Radio Kiskeya: www.radiokiskeya.com

Nan ki fanmi yo ye: Trochilidae

Nan peyi d Ayiti, ki moun ki pa konnen wanga nègès. Moun jwenn Ii tou patou nan plenn, nan  mòn e menm nan vil. Nan lang Endyen Tayino yo, wanga nègès menm jan ak zwazo mouch, yo rele yo colibri e nan kwayans pèp sa  yo, colibri vle di oiseau dieu . Nan anpil peyi karayib, moun rele wanga nègès yo: zunzun. Yon bagay enpòtan nou dwe konnen, tout kalite zwazo ki nan fanmi sila a (Trochilidae), yo jwenn yo sèlman nan kontinan ameriken an, ki vle di, Amerik di Nò, Amerik di Sid,   Amerik Santral ak Karayib la. Nan peyi d Ayiti, genyen de (2) kalite wanga nègès. Youn se wanga nègès fran; lòt la se wanga nègès mòn.

Premye a ki rele wanga nègès fran an; lasyans rele Ii: Anthracothorax dominicus. Se Ii menm ki pi gwo nan 3 kalite koIibri genyen nan peyi a.

Wanga nègès sa a genyen yon koulè vèt sonm ak kèk ti tras koulè dore nan pati siperyè kò Ii.  Mal yo  genyen yon koulè nwa anba vant yo, men plim anba fal yo onjan tire sou vèt. Kanta pou femèl yo,  yo genyen yon koulè onjan blanch anba vant yo. Lòo zwazo sa a ap vole, moun ka wè zèl Ii yo ki genyen yon  reflè vyolèt.  Ke a pandye; Ii  gen fòm yon evantay e anba Ii genyen yon koulè  kannèl. Bèk la long, Ii nwa  e Ii onjan koube desann jis nan pwent Ian. Kalite bèk Ii genyen  an pa  menm  jan ak bèk lòt wanga nègès la.

Pou Ii manje, Ii rete an plas ap vole de a flè yo. Lò sa a, Ii foure lang Ii  byen fon nan flè tankou pòpòt bannann, òkide, bwadoulè, choublak, elatriye pou Ii souse siwo ki anndan yo e menm trape kèk ti ensèk tou. Wanga nègès konn rete ap vole an plas byen wo anlè a e yo konn rive kenbe ti ensèk k ap vole. Dèfwa, yo konn menm al kenbe ti ensèk ki rete prizonnye nan twal arenyen. Lò Ii fin grandi, wanga  nègès fran an genyen yon tay ki mezire jiska 12 santimèt longè.

Wanga nègès fran an, yo jwenn Ii tou patou; men moun plis jwenn Ii nan plenn ak nan mòn ki pa depase 1500 mèt altitid.

Li fè yon bèl ti nich nan yon fouchon bwa ki  pa twò  wo. Nich sa a,  Ii fè  Ii ak fib vejetal e Ii gani Ii ak twal arenyen. Lò lè a rive, femèl la ponn 2 ti ze tou blan. Ze sa yo menm gwosè ak grenn  pistach. Se femèl la sèlman ki kouve ze yo ak bay pitit yo manje lò yo poko kapab kite nich Ian.

Dezyèm Ian ki rele wanga negès mòn nan; lasyans rele Ii: Chlorostilbon swainsonii. Zwazo sila a pi piti pase wanga nègès fran an. Lò Ii fin grandi, Ii genyen yon tay ki mezire jiska 11 santimèt longè.

Mal la genyen yon koulè vèt sonm ki mele ak kèk ti pwen jòn ki klere anpil. Li gen tach nwa nan fal Ii. Ke Ii gen yon fant ki pi fon pase sa ki nan ke lòt wanga nègès la. Bèk Ii tou dwat e pati anba a gen yon koulè woz. Kanta femèl la Ii genyen yon koulè vèt sonm nan pati siperyè kò a, men pwent ke a on ti jan mawon ak kèk ti pwen blan sou Ii. Zòn anba vant Ii genyen yon koulè gri fonse ak kèk ti koulè vèt sou kote yo.

Se nan mòn wo ki depase pafwa 1500 mèt altitid e ki gen anpil pyebwa sou yo tankou masif Lasèl ak masif Lawòt nan peyi d Ayiti, moun konn jwenn zwazo sila a. Jounen jodi a, poutèt mòn sa yo prèske fin debwaze, zwazo sa a kòmanse vin ra anpil. Genyen yon bagay moun obsève; kou Ii fè twò frèt nan tèt mòn yo, Ii desann kote ki pi ba yo pou Ii sa jwenn plis chalè ak lòt bagay Ii bezwen pou I viv. Fò n di tou, wanga nègès mòn se yon espece natifnatal zile Endyen yo te rele Quisqueya ki gen ladan I Repiblik d Ayiti ak Repiblik Dominikèn.

Zwazo sa a fè nich Ii menm jan ak wanga nègès fran an sou pyebwa ki pa twò wo e menm sou rasin bwa ki parèt nan zòn ravin yo. Lò lè a rive, femèl  la ponn 2 ti ze tou blan ki menm gwosè ak grenn pistach. Se femèl la sèlman ki kouve ze yo ak bay pitit yo manje lò yo poko kapab kite nich Ian.

Fò n di tou, wanga nègès se yon kalite zwazo ki antre byen fon nan tradisyon ak kilti pèp ayisyen, sitou pou jan yo te konn touye bèt sa yo. Anpil kote nan tan lontan, anpil jenn gason te sakrifye anpil nan yo pou prepare yon poud ki rele poud damou kite sèvi lò yo te bezwen liyen jenn fi. Pwofesè Georges Anglade, nan youn nan lodyans Ii yo rakonte an detay ki jan sa te konn fèt nan zòn bò lakay Ii, nan Aken. Se Bondye sèlman ki konnen kantite wanga nègès jenn gason nan peyi d Ayiti sakrifye pou prepare poud damou sa a. Men erezman pou zwazo sa yo, anpil kote nan peyi a jounen jodi a, jenn gason yo fè anpil pwogrè nan jan yo manifeste santiman yo vizavi jenn fi yo.

Wanga nègès se yon bèl ti zwazo ki dekore lanati lakay nou. Anplis Ii manje anpil ti ensèk e Ii ede nan polinizasyon flè anpil plant ak pyebwa.

Yon kalite zwazo konsa, nou dwe aprann konnen Ii pi byen pou nou kapab pwoteje Ii.

Tèks sa a nan on liv ki rele: Ti zwazo kote w a prale (Francois Severin, 2007)  Se yon ti lòsyè senpman, si nou vle gen plis enfòmasyon sou zwazo ann Ayiti, achte liv la oswa al dèyè li nan bibliyotèk

Ou pral konn Jòj

– (Kow, kow, know) Onè

– (yon vwa reponn) Respè! Ki wou?

– Se mwen!

– Ki wou?

– Se mwen towo gwonde brave danje reskonsab malè. Ki wou?

– Se mwen ti nèg d Ayiti… Ayiti Toma… M monte chwal mwen devan dèyè lè mwen vle.

– Men ki wou, tonnè!

– M kase chenn nan pale kreyòl, ekri franse .. . Mwen fè lago kache ak lapawoli, m gen dizon ak tout pyebwa nan lanati. M mare lalo ak bèt nan lanmè.

– Sa k mennen w isit?

– M vin defann kòz ti nèg ti zòrey kabrit ki mare disèt ne anba kòd lamizè.

– Ki dat ou fèt?

– Se Antwàn nan gonmye ou ye, ou konn dat mwen fèt, ou konn dat m ap mouri!

– Ou fèt an trannsis, pa vre?

– Ou te konnen… pou ki ou mande m?

– Ou se yon belijeran! Yon grenn pwonmennen! Ou te vire won an Frans… Ou te ann Espay… ! Men kote bistouri w … kote sonn ou?

– Papa fè pitit, li pa fè santiman l. Depi m tou piti pwezi reklame m.

– Tande non, ou konnen isit se antre pa soti?

– Pwezi se lafimen dife, li antre soti kote li vle, powèt gen pwen disparèt… Powèt se lonbray. Men li la a, pran l si w kapab.

– Apa w ap ban m defi. Sa w t al chèche kay frè Sen Lwi Gonzag.

– Se la papa m te voye m lekòl. Bon gade non, ki lè w ap wete zago w sou zo kòtòf malere?

– Pa poze m kesyon.

– Ki lè w ap sispann souse san travayè?

– Pa fouye m, m pa patat.

– Ki jou w ap dekrete lajistis pou tout kretyen vivan?

– Pa poze m kesyon. Ou sonje isit se antre pa soti?

– W ap betize m gen Konbèlann, m gen Bisuit leta, m gen Pye pou pye, m gen Trip fonmi… pwezi se Gate priyè, pwezi se Zèb atè, se wanga, pwezi se maji… M ale kenbe m si w kapab.

Menes Dejoie (Menès Dejwa)

Jiyè 1992

Bon Nouvèl (tradiksyon Georges Castera fè pou yon powèm James Noël; moun k ap chante a se Wooly Saint Louis Jean – Wouli Sen Lwi Jan)

Poto (Pwezi Jòj Kastera, moun k ap chante a se Lody Auguste – Lodi Ogis)

 

Fedia Stanislas (Fedya Stanislas) se natif natal Jeremi nan Depatman Grandans, Ayiti. Li fèt 26 out 1991. Fedia fè yon pati nan klas segondè Jeremi, nan College Alexandre Dumas (Kolèj Aleksann Dima) ak nan College Etzer Vilaire. Men se Pòtoprens li te monte pou l al fin fè klas li nan Lycée Benoit Batraville (Lise Benwa Batravil). Apre bakaloreya, Fedya etidye syans politik ak jounalis. Pi gwo pasyon li se li ak ekri. Li te konn ekri nan journal Le National ak Jérémie Communication. Nan lane 2017 li te pibliye yon premye liv ki se yon seri istwa kout: Un été à Jérémie. Nan menm ane a, li te pran dezyèm pri nan yon konkou pwezi Radio Nationale te fè. Nan jounen jodi a, li se loreya pri Fondation Deschamps (Fondasyon Dechan) 2019 pou yon woman li ekri an kreyòl ki rele Konfidans. Lè Fondasyon Dechan t ap remèt Fedya Stanislas pri a nan El Rancho, jou ki te 10 desanm lan, Ronald C. Paul, ki te pran Pri Dechan an ane pase, deklare: “Konfidans… se yon liv terib, istwa a kenbe w, lè w ap li l; l ap dekri yon reyalite ki di, men sa pa anpeche w kontinye li l.”

Èske nou pare pou yon diksyonè monoleng kreyòl? Rozevel Jean-Baptiste (Wozvèl Janbatis)

 

Nou ka li tit kozman sa a san parantèz m mete ladan l lan. Lè n rive nan fen an, n a wè enpòtans parantèz la.

Nan ti kozman sa a, m ap eseye fè on bilan travay ki fèt nan domèn diksyonè kreyòl. Nou pa bezwen mete de men nan tèt paske nou tande m di “bilan” an: se pa on bilan ni an longè, ni an lajè: nou pral gade nan fondyè. Sa m prale gade ojis, se ki kalite diksyonè ki genyen, pou ki sa se yo menm ki genyen, pou ki moun yo fèt, pou ki rezon ki fè yo fè yo jan yo fè yo a, epi an final n ap poze sonn sou de diksyonè monoleng ki egziste pou nou wè sa yo pote. Apre sa, n a gade pou n wè si gen bezwen pou n fouye fondasyon, on jan pou n ka leve sòl on pwojè diksyonè kreyòl an kreyòl nètalkole… si n pare pou sa.

Anvan n antre fon nan kozman an, kite m sèvi nou on ti aperitif ki soti nan dictionnaire de linguistique Larousse, on diksyonè libreri Larousse pibliye an 1973. Men sa atik sou diksyonè nan diksyonè sa a di:

1) yon diksyonè se yon objè kiltirèl ki prezante leksik youn (osnon plizyè) lang nan fòm alfabetik; yo bay on kantite enfòmasyon sou chak antre osnon mo-vedèt, enfòmasyon tankou pwononsyasyon, eti­mo­loji, kategori gramatikal, definisyon, konstriksyon, egzanp jan yo sèvi avèk yo, sinonim, antonim, enfòmasyon ki kapab pèmèt on moun fè tradiksyon oubyen apwofondi konesans li nan lang pa l. Diksyonè gen tou misyon pou l pèmèt moun kominike pi byen e pou yo devlope konesans yo an jeneral. Ou pa chita ou li on diksyonè jan w li nenpòt lòt liv: se on dokiman referans ou tcheke lè w bezwen.

Kidonk on diksyonè se yon liv kote yo dekri on lang osnon plizyè lang yo mete kòtakòt. Konsa gen diksyonè monoleng (ki konsène yon sèl lang) e gen diksyonè bileng (ki konsène de ou plizyè lang).

2) Glosè: diksyonè ki bay tradiksyon tou senp mo ra osnon mo moun pa fin twò konnen—nan fen on liv, nou kapab bay on glosè ki mache ak mo ki parèt nan liv la.

3) Leksikografi (nan mo a nou wè leksik) gen de sans: teknik fabrikasyon diksyonè, epi refleksyon sou teknik sa a. On leksikograf, se swa on moun k ap fè diksyonè, kèlkeswa fòmasyon moun lan, ou byen on moun k ap reflechi kòm lengwis sou fason yo fè diksyonè.

4) Leksikoloji, li menm, se etid syantifik vokabilè. Konpare ak leksikografi, leksikoloji se on branch nan syans lengwistik ki pi jèn men ki plis kanpe sou lòd ak metòd.

An nou konstate avè m, sou teren leksikografi kreyòl, chaje diksyonè bileng. M pa pral antre nan detay tout tit yo—se pa objektif mwen nan travay sa a. Nou kapab suiv yo sou pwojektè a:

Bentolila, Alain, et al. Ti Diksyonnè Kreyòl-Franse. Port-au-Prince: Editions

Caraïbes, 1976. 511 pp.

Church of God (Mennonite). Creole-English Dictionary: A Basic Vocabulary.

Port-au-Prince: 1971. 56 pp.

Faine, Jules. Dictionnaire français-créole. Ottawa: Les Editions Leméac Inc.,

1974. 487 pp.

Freeman Bryant C., 1992, Haitian-English Medical Dictionary, Port-au-Prince, La Presse évangélique.

Freeman Bryant C. et Laguerre Jowel, 1996, 1998, 2002, Haitian-English, Port-au-Prince, La Presse évangélique.

Gilabert, P. Georges Coll. Diccionario Kréyòl-Español, Español-Kréyòl. Santo

Domingo: Intituto nacional de pastoral, 1979. 67 pp.

Jeanty, Edner A. Diksyonè Kréyòl Dictionary.(Bilingual English-Creole/Creole-English). Port-au-Prince: La Presse Evangélique, 1985. 110 pp.

Peleman, Louis. Diksyonnè Kréyòl-Fransé. Port-au-Prince: Editions Bon

Nouvèl, 1978. 209 pp.

Rincher Deslande, 1991, Dictionary Creole-English/English-Creole, Forest Hills, NY, Rincher & Associates.

Targète Jean et Urciolo Raphaël, 1993, Haitian Creole-English Dictionary, Kensington, MD, Dunwoody Press.

Theodore Charmant, 1995, Hippocrene Concise Dictionary, New York, Hippocrene Books, 1995.

Valdman, Albert et al. Haitian Creole-English-French Dictionary. Bloomington: Indiana University, Creole Institute, 1981. 582 pp.

Valdman Albert, Pooser Charles & Jean-Baptiste Rozevel, 1997, A Learner’s Dictionary of Haitian Creole, Creole Institute, Bloomington, Indiana University.

Védrine Emmanuel W., 1992, Dictionary of Haitian Creole Verbs with Phrases and Idioms, Boston, E. W. Védrine Publications.

Védrine Emmanuel W., 1995, Petit lexique du créole haïtien, Boston, E. W. Védrine Publications.

Vilsaint Féquière, 1991, Diksyonè Anglè Kreyòl/English Kreyòl Dictionary, Temple Terrace, FL Educa Vision.

Gen 2 diksyonè ki parèt kòm diksyonè monoleng.

Vilsaint, Féquière. Diksyonè Kreyòl Vilsen, Temple Terrace, FL, Educa Vision, 1997.

Joseph, Prophète. Diksyonè ilistre lang ayisyen. Diksyonè lekòl fondamantal. Editions Konbit, Canada, 2010.

Ki rezon ki fè se plis diksyonè bileng nou jwenn?

Tankou sa fèt pou anpil lòt lang, premye travay leksikografi kreyòl se glosè ak diksyonè misyonè legliz fè. Nou ka konprann: enterè legliz pou l simaye pawòl levanjil, konvèti moun, kite moun dèyè pou fè misyon an mache, plante pikèt yo, apre pikèt vin gen kay, apre kay yo pran katye, yo pran vil… Yo pran nanm, yo pran kò, yo pran peyi, twòp koze pou mwen…

Pou kreyòl pa nou an, nou gendwa retounen jis nan tan lakoloni pou n al chache premye travay leksikografi a. N ap jwenn li nan Manuel des Habitans de Saint-Domingue, ki parèt an 1802,misyonè jezuit Ducoeurjoly ekri. Ducoeurjoly bay on vokabilè franse-kreyòl ki gen 395 antre onson mo-vedèt, li kore sa ak konvèsasyon franse-kreyòl ki pou sèvi modèl pou kolon k ap gen pou y al Sendomeng.

Rive pi pre nan tan modèn, nou pral jwenn on travay leksikografi selèb: se travay Jules Faine lan. An 1937, li pibliye on glosè etimolojik ki gen 1566 antre pou l pwouve, pou l demontre kreyòl se desandan ansyen dyalèk, tankou nòman, pika, pwatven… ki te egziste an Frans. Epi an 1974, yon ekip sou direksyon Gilles Lefebvre, yon lengwis Université de Montréal, pral pibliye yon diksyonè fransè-kreyòl Jules Faine te kite dèyè.

Si nou gade byen, objektif diksyonè sa yo, kòmanse depi nan Jules Faine pou rive nan dènye diksyonè bileng nou genyen jounen jodi a, ann di Valdman 2007 la (Haitian Creole-English Bilingual Dictionary), se pa sèvi kòm zouti pou bezwen Ayisyen ann Ayiti, ni tou se pa chita lang lan sou papye nan entansyon estandadi­za­syon osnon kreyasyon liv referans. Pifò nan diksyonè sa yo, sitou kote kreyòl parèt bò kote angle a, se pou bezwen chèchè nan inivèsite, bezwen misyonè, bezwen bizismann, bezwen diplomat ameriken ann Ayiti, bezwen tou pèsonèl medikal, administratif, pwofesè lekòl, travayè sosyal isit ki nan rapò ak kominote ayisyen an k ap boujonnen…

Ki jan diksyonè bileng yo fèt?

Nan fè rechèch sou sijè m vin pale avèk nou jounen jodi a, m al tonbe sou yon atik pwofesè Albert Valdman, Indiana University, ki parèt nan volim 41 revi La lin­guis­tique an 2005. Tit atik la se « Vers un dictionnaire scolaire bilingue pour le créole haïtien ? ». Tit la parèt tankou se on kesyon, men sa atik la vle di vrèman se nesesite pou genyen yon diksyonè bileng pou timoun lekòl anvan nou rive, si n ta dwe rive, nan yon diksyonè monoleng kreyòl. Poudayè gen on seksyon nan atik la ki parèt ak tit: LE DICTIONNAIRE BILINGUE COMME ETAPE PRÉPA­RA­TOIRE VERS L’ÉLABORATION DU DICTIONNAIRE UNILINGUE. Kidonk pou n rive nan diksyonè monoleng, fò n ta pase nan diksyonè bileng. Èske sa vle di pa gen chankre, pa gen wout pa bwa?

Pwofesè a kore deklarasyon sa a ak bon jan rezon teknik, n ap retounen sou yo. Men gen rezon ki pa fin twò teknik tou, m pa vle di ideolojik. Li kòmanse ak on pwa senkant listwa li lage sou lenstonmak nou. Li di nou tout moun konnen se 8 syèk apre li fin parèt, nan okazyon Sèman Strasbou an 842, kòm on lang ki diferan ak laten, franse pral gen premye diksyonè monoleng li. Diksyonè sa a se César-Pierre Richelet ki pibliye l an 1680. Anvan sa, se tout kalite diksyonè bileng ki te genyen, pifò ladan yo laten-franse osnon franse-laten.

Ki sa ou pral di lè yo fin lage on agiman konsa sou ou? Franse ki franse wi, li te pase la, alewè pou kreyòl ki baze sou franse, pifò leksik li se nan franse li pran l! Gen on lojik ti pa ti pa (ret tann non ti papa!) pwofesè a rekòmande nou suiv. E m abitye tande lòt moun tou k ap di nou fò n pa al twò vit. Rezónman ki baze sou listwa bon, men si n t ap tann pou listwa pote on modèl pou nou, nou ta gendwa pa janm pran endepandans nou kòm pèp… paske nou po t ko genyen osnon nou po t ko konnen egzanp nèg nwè, nèg nwè esklav ankò, k ap leve tèt yo devan blan…

Nan liv li ki rele Le Créole, structure, statut et origine (Paris, Klinsieck, 1978), pwo­fe­sè a ekri nan p. 129:


« L’étude des parlers créoles français révèle leur caractère incontesta­ble­ment gallo-roman et, plus précisément, oïl. Pour peu qu’il eût connaissance du français standard, le lecteur éprouverait peu de difficultés à reconnaître la plupart des vocables contenus dans les quelques ouvrages lexicographiques dont nous disposons à l’heure actuelle ».

Kidonk, lè n ap etidye lang kreyòl franse yo, nou dekouvri yo menm jan ak lang ki soti nan laten popilè, yo vin ap pale sou teritwa golwa, [teritwa Asteriks ak Obeliks…] Depi on moun gen on ti konesans nan franse estanda, li  pa p gen anpil pwoblèm pou l rekonèt pifò nan mo ki gen nan detwa travay leksikografik ki egziste konnye a.

Konsepsyon sa a, konsepsyon sou orijin leksik, li marye ak fason diksyonè sa yo pral fèt. Se pa yon demach pou dekouvri, men yon demach pou rekonèt. W al eseye dekouvri sa w pa konnen; w al rekonèt sa w konnen deja. 2 wout diferan. Demach pou rekonèt kadre ak ipotèz fèmen leksik kreyòl = leksik lang baz; demach pou dekouvri kadre ak ipotèz ouvè leksik kreyòl = leksik lang baz + adaptasyon. Adaptasyon vle di: mo a gendwa pèdi (nan) sans li te genyen, li gendwa rete ak menm sans lan, osnon li gendwa devlope lòt sans ankò. M ap pran on ti Larousse, on ti Robert, epi m simen mo an kreyòl. Osnon m ap pati ak on kòpous, m ap make sa m jwenn, m ap etidye kontèks, m ap verifye… Nan demach pou rekonèt, m deja konn sa k la, m deja konn sa k ta dwe la, epi m al rekonèt… Nan demach pou dekouvri, m pati ak zouti syantifik, m al chache ki sa k genyen… Se vre m pati ak ipotèz, men nan demach mwen an, m oblije prevwa ki jan m pral boule ak sa m jwenn ipotèz mwen an pa t prevwa m te pral jwenn.

M gen on esperyans tou kòm leksikograf nan pati fabrikasyon an, pa sèlman nan reflechi sou fabrikasyon an. Refleksyon ki mennen m nan kozman jodi a, li soti nan esperyans sa a, on esperyans ki te kòmanse depi Oktòb 1990. Sa gen 23 zan. Lè sa a, m te fenk debake nan peyi isit, Etazini, — kanmarad Menès, nan fè ti komik li, ta di m te on djèskòm… men m si l pa t ap rele m on meusyeu zuzu tankou kòmè Siksto a “Nan men yon lòt lang” te rele sitwayen ki te fenk sot pran diplòm lasòbòn lan… Se vre, se an Frans m te ye ap ekri tèz mwen, lè pwofesè Albert Valdman vin chache m pou on pwojè diksyonè m ta pral fè twa zan ap travay sou li; se te Learner’s Dictionary of Haitian Creole, ki ta pral parèt an 1996, nan Creole Institute, Indiana University. Pwofesè Valdman te konnen m ann Ayiti lè m t ap prepare lisans mwen nan Sant Lengwistik Aplike. Mwen te manm yon ekip kat etidyan ki t ap mache fè ankèt pou li nan rechèch li t ap fè sou nazalizasyon “LA” nan Pòtoprens—tou sa se te antre nan demach dokimantasyon varyete kreyòl li te deja konsidere kòm referans nan peyi a. [Nou ka eseye fè on ti koneksyon la a: kòm se varyete franse yo te pale nan Ile-de-France ki te tounen franse estanda, se varyete kreyòl yo pale nan Pòtoprens ki dwe tounen kreyòl estanda!] Pwofesè a te konnen tou soti 1987 rive 1989, m te travay ak GEREC (Groupe d’Études et de Recherches en Espace Créolophone) sou pwojè Diksyonè jeneral kreyòl nan Karayib la ki gen leksik yo baze sou lang franse; m te reskonsab bank done pou kreyòl ayisyen: pami travay m te fè, m te tcheke mo yo, tcheke fraz ki sèvi kòm ilistrasyon pou yo, sa yo endike kòm varyant, kesyon sinonim ak antonim, epi fè tradiksyon.

Ekip diksyonè Indiana a te gen nou senk (5) plis konsiltan nou te kontakte de tan­zan­tan. Te gen direktè pwojè a, pwofesè Valdman; te gen Charles Pooser, “Tcha­li”, ki te reskonsab baz done angle a, 2 sekretè, epi mwen menm ki te anchaje baz done kreyòl la. Apre premye reyinyon ekip la, reyinyon pou n te diskite sa k pral fèt, ki moun ki pral fè ki sa, ki jan sa pral fèt, konbyen tan nou genyen pou sa fèt, m te pran desizyon pou m ekri epi pataje ak ekip la kèk refleksyon sou premye dik­syonè Valdman lan, on diksyonè trileng (Haitian Creole, English, French Dictionary ki te parèt an 1981 nan Creole Institute, Indiana University) ki te pral sèvi kòm baz pou nouvo diksyonè a. Lide m te devlope nan seri 4 ou 5 dokiman travay sa yo, sèvi bousòl pou prezantasyon jodi a.

Pou kòmanse, lè m reyalize reskonsablite m pral gen sou tèt mwen, m pa t santi m alèz. E vrèman vre, se te on chaj lou m te pral pote san twòkèt. Koute byen: alòske Tchali te gen 4 ou 5 diksyonè devan li: Random House, Webster, Longman, Dictionary of American Idioms—diksyonè ki esplike ann angle sans mo ak espresyon ki deja ann angle, mwen menm m pa t gen privilèj sa a: se diksyonè trileng Valdman lan ki te nan men mwen, detwa diksyonè bileng, liv pwovèb bileng… M pa t gen anyen kote on seri desizyon te gentan chita sou papye apati rechèch ki te fèt, osnon refleksyon pratik moun te gentan dakò sou yo… Deside kantite sans on mo te genyen, se te reskonsablite pa m. Deside ki lè menm fòm lan te bay de, twa, kat mo diferan, se te reskonsablite pa m; deside ki fòm pami on seri varyant on menm lide ki ta dwe fòm estanda (paske se sa tou travay diksyonè a: etabli estanda, defini estanda), se te reskonsablite pa m; deside ki mo ki sinonim, deside ki mo ki antonim, se te reskonsablite pa m; deside ki mo ki kapab repete nan lasosyete san pyès moun pa choke, se te reskonsablite pa m; … Kidonk, devan tout reskonsablite sa yo, m te frikat. Paske m konnen trè byen, depi on desizyon fin pran, li parèt sou papye, menmsi ta gen detwa kontrandi kritik ki montre limit travay la, depi on bagay fin sou papye, li sou papye nèt… e se mwen k ap reskonsab sa!

M eseye poze pwoblèm lan ak direktè pwojè a, eseye montre kouman si nou ta gen on ekip plizyè lengwis leksikograf ayisyen k ap travay ansanm, sa ta ka pèmèt nou kreye on pi bon pwodui, k ap vin on bon jan referans… men sa pa t nan pwojè a. Epitou se pa premye glas ki te kraze nan gouvènman. Èske yo pa t deja gen on diksyonè trileng, on bagay estraòdinè… Diksyonè sa a li menm, li te gen ladan l pifò egzanp ki soti nan Ti Diksyonè kreyòl-franse ekip Inivèsite René Descartes la. Se on zouti fèt-e-founi. Sa n te bezwen ankò?!

Ki sa preparasyon on diksyonè monoleng mande?

Pwofesè Valdman sèvi ak kòmantè lengwis Guy Hazaël-Massieux, pòv defen, m ta dwe di, te fè nan prefas on diksyonè kreyòl – franse pou l reponn kesyon sa a. Guy Hazaël-Massieux ekri: “[diksyonè monoleng franse] yo prèske fin rezoud pwoblèm koleksyon leksik, yo kapab presize limit kòpous referans yo, kidonk esplike ki lang y ap sèvi ojis, yo gen yon metalangaj byen kodifye, yo kapab klase mo yo selon rejis, rejyon, epòk, milye sosyal, espesyalizasyon teknik, yo kapab endike pwononsyayon, etimoloji dapre rechèch espesyalis…”

Tout pwen sa yo enpòtan anpil, men moun k ap fè rechèch nan domèn lan dakò pi gwo pwoblèm leksikograf k ap gen pou yo fè diksyonè monoleng yo se rive bay definisyon, kidonk pwoblèm teknik on metalangaj pou deskripsyon, kole ak sa limitasyon vokabilè, san konte bezwen yon etid semantik detaye sou mo yo, yon etid ki enpòtan anpil lè n konsidere difikilte ki kapab genyen pou nou deside ki leksik ki vrèman kreyòl, etandone kontak kreyòl avèk lang baz la… Pwoblèm ki jan nou dekoupe mo yo ta dwe antre nan menm etid semantik sa a. Èske se dapre orijin on mo dekoupaj la pral fèt osnon se dapre fonksyónman l nan lang lan sou plan senkwonik. On dènye aspè kesyon an: kalite yon diksyonè pa dwe baze sou prezantasyon makwo-estrikti li, kidonk sou kantite antre osnon mo-vedèt li genyen, men li dwe baze sou prezantasyon mikwo-estrikti li, kidonk sou richès, sou kalite enfòmasyon ki genyen nan chak mo-vedèt.

Nan pwen sa a, m ap tounen ak deklarasyon pwofesè a: LE DICTIONNAIRE BILINGUE COMME ETAPE PRÉPARATOIRE VERS L’ÉLABORATION DU DICTIONNAIRE UNILINGUE. Diksyonè bileng se wout ki pou mennen n nan diksyonè monoleng.

Li pa ban nou lojik ki esplike sa k fè se diksyonè bileng ki pou mennen n nan diksyonè monoleng lan. Li pale de mèt ak matmwazèl lekòl ann Ayiti ki mande, ki reklame on diksyonè eskolè bileng. Kòm li menm li gen yon bank done ki gen 750.000 mo ladan l, avèk fraz an franse kou ann angle, gen posiblite pou 2 diksyonè, youn kreyòl-franse, lòt la franse-kreyòl.

Li prezante yon modèl kreyòl-franse avèk 7 sans diferan mo ba.

Men yon egzanp:

ba1 : n. le bât, Yo mete ba a sou milèt la, ‘ils ont mis le bât sur le mulet’, mete (yon moun) nan ba, ‘mettre une camisole de force’, Li te twò vyolan, yo mete l nan ba, ‘il était trop violent ; ils lui ont mis une camisole de force’.

N a remake nan egzanp sa a, menm “ba” ki al sou do bèt la, se menm li menm lan nou jwenn nan mete moun fou nan ba…

Men yon lòt egzanp:

ba5 : n. le bas, Madanm nan achte yon pè ba, ‘la dame a acheté une paire de bas’, Li mete ba yo, ‘elle a mis les bas’, demi ba, ‘le demi-bas’, bay koutba, ‘tromper’, Li di fi a li ta pral marye ak li men l pa fè sa ; li ba l koutba, ‘il a dit à la femme qu’il allait l’épouser mais il ne l’a pas fait. Il l’a trompée’.

Ki lojik ki esplike nou gen bay koutba menm kote ak ba ki al nan pye?

Se sèlman de egzanp m pran: nou te ka gade tou le 7!

M pa wè apati modèl pwofesè a prezante nou la a kouman diksyonè bileng pral mennen nou nan diksyonè monoleng! Metalangaj pou definisyon an—ki pi gwo pwoblèm lan—li pa la, e li pa ka la!

Èske nou pa gen de (2) diksyonè monoleng?

Mwen on ti jan etone pwofesè a mansyone Diksyonè kreyòl Vilsen an, li nan bibliyografi l, li kòmante egzanp ladan l, men li pa pale de li kòm yon diksyonè monoleng. Epoutan lè n al li entwodiksyon an, men sa nou wè (esepte dezyèm paragraf la m sote—se on sèl fraz li genyen):

“Diksyone kreyòl Vilsen se premye diksyonè monoleng ki pibliye nan lang Kreyòl Ayisyen. Nou rive nan twazyem edisyon li. Se yon efò kolektif.

Liv sa a ap pèmèt jenn Ayisyen yo devlope vokabilè yo, jwenn definisyon pou mo y ap sèvi, epitou jwenn enfòmasyon nan diferan domèn, etid. Gen vokabilè pou lekti, ekriti, syans, matematik, syans sosyal, konpreyansyon tèks epitou vokabilè sou teritwa, kilti ak devlopman.

Si travay sa a pèmèt elèv yo aprann plis, li plis, ekri plis, nou konnen nou atenn objektif nou.”

Gen on lòt diksyonè monoleng. Se Diksyonè Ilistre Lang Ayisyen. Diksyonè lekòl fondamantal, ki parèt nan Editions Konbit, Canada/Ayiti, an 2010. Se Prophète Joseph ki ekri l.

An nou poze sonn sou diksyonè sa yo.

Premye kout sonn: “PWEN”.

Nan diksyonè Vilsen an, men sa n ap jwenn, e m ban nou yo nan lòd:

pwen fokal (optik): n fr. Pwen kote imaj la ofwaye. Kou ou jwenn pwen fokal la, imaj la te dwe klè.

[Se nòmal si on definisyon bay on mo pou w al chache l nan diksyonè a. Lè m al chache ofwaye m pa jwenn li. Lè m al nan fwaye, m jwenn li bay: fwaye: n. 1. Recho dife. Mezanmi timoun rale kò nou bò kote recho dife a non. 2. Kote yon limyè konsantre. (san egzanp)]

pwen kadino: n fr. Pwen jeyografik ki pataje espas la an kat pati: nò, sid, lès, lwès. Gen kat pwen kadino.

pwen konjelasyon: n fr. Tanperati ki fè yon likid tounen solid. Kou dlo a rive nan pwen konjelasyon li, li tounen glas.

pwen. n: 1. Dapre kwayans vodou, se pouvwa yon moun genyen pou pwoteje l osnon pou pèmèt li fè mal osnon byen. Adriyèn pran pwen, se sa ki fè kómès li a mache byen konsa a. 2. Kouti, bwodri. Ou konn fè pwen tij? 3. Nòt. Kalin fè plis pwen pase Janwobè nan egzamen an.

[Pa gen okenn esplikasyon sou chwa prezantasyon mo-vedèt yo nan diksyonè a.]

Men sa nou jwenn nan Diksyonè Ilistre Lang Ayisyen an.

Pwen n. Fòs osnon pouvwa moun chache nan maji.

[Kiryozite fè m al tcheke “pren”; men sa m jwenn: Pren n. Li fèmen pren li tankou moun ki pral nan batay. Var. Pwen. (epi pa gen anyen ki di sou “pwen” sa a)]

Dezyèm kout sonn: “MANJE”.

Vilsen gen10 mo-vedèt osnon antre diferan:

manje : n. 1. Tout sa moun osnon bèt ka vale pou nouri kò li. Diri ak pwa se manje Edwa renmen. 2. v. Moulen kichòy ak dan epi vale li pou apeze grangou. Mete nouriti nan kò. Li manje de fwa chak jou. 3. Depanse san lòd. Jan manje kòb magazen an.

manje aswè: n fr. Soupe. Nan peyi m se labouyi yo pran pou manje aswè.

manje dan: v fr. 1. Fè kòlè san pale. Nan tout diskisyon an, Jera manje dan l. 2. Fwote de ranje dan yo. Gen moun ki manje dan nan dòmi.

manje lwa: n fr. Seremoni pou bay lwa manje.

manje marasa. : Nan vodou, manje espesyal pou lwa marasa.

manje maten: n fr. Dejene, dejne, manje moun pran nan maten. Jak renmen kasav ak manba kòm manje maten.

manje mò. : Sèvis manje pou moun ki mouri yo.

manje moun. : Kwayans ki di gen aktivite sekrè pou tiye moun. Yo di lougawou konn manje moun, men mwen poko janm wè sa ak de je m, e oumenm?

manje ranvwa: Manje sakrifis pou repouse move espri.

manje sèk. : Manje ki pa gen vyann ladan l.

Pwofèt Jozèf pa mens nonplis nan “manje” a:

Manje v./n. Nouriti. 1. Depi gen koudeta, manje monte tèt nèg. 2. Achte de plat manje pou moun yo. 3. Lè on moun ap manje dan li nan dòmi, yo di se enkyetid li genyen. 4. Manje fòtifyan. Manje ki bay fòs ak enèji. Manje ki gen ase pwoteyin, vitamin, mineral, grès ak sik ladan yo. Sa k ta dwe melanje ak mayi moulen, diri oubyen pitimi moun ap manje chak jou yo. 5. Manje prensipal. Manje ki bay fòs tankou diri, mayi moulen ak pwa epi pitimi. Pwov.: 1. Manje kuit pa gen mèt.

2. Manje kay moun pa janm plen vant ou.

3. Manje ki gou nan bouch ou, se li ki gonfle w.

4. Manje dan ou; di priyè ou.

5. Manje ou pa ka manje, se li ki donnen nan jaden ou. [Pa gen konsistans nan nòm: ekri w osnon ou : gonfle w vs jaden ou/touye ou

6. Manje ou renmen, se li ki touye ou.

7. Manje pou viv, pa viv pou manje.

8. Manje yo ba ou pa piti.

9. Anvan chen manje zo, li mezire machwè l.

Manje ranvwa n. Sakrifis pou fè move mistè kanpe lwen.

Twazyèm kout sonn: “SÈL/SALE”

Nan Vilsen:

sale: a. 1. Ki gen sèl. Ki gen twòp sèl. Diri ak pwa se manje sale. Manje sa a sale, mwen pa ka manje l. 2. Joure.

sèl.: Engredyan moun met nan manje pou leve gou l, ki bay manje gou sale. Yo fè sèl ak dlo lanmè.

[Se sa sèlman ki gen pou “SÈL”. Apre nou jwenn:]

sele: v. Mete sèl. Sele chwal la pou nou ale. [N a remake sans sèl sa a pa nan diksyonè a.]

Nan Pwofèt Jozèf:

Sale 1. v. tr. Mete sèl. Se Rita ki sale vyann nan. 2. adj. Goute sèl. Diri a twò sale.

Sèl n. Sibstans blan ki gen gou sale. Li prezante sou fòm ti grenn wòch piti. Yo sèvi ak li pou bay manje gou. 1. Mete yon ti sèl nan soup la. Gwo sèl. Sèl fen. 2. Pran sèl la pou sele chwal la pou mwen. 3. Se sèl nan Bondye li kwè. 4. Yon sèl lekòl pou fòme tèt ak kè pou bati Ayiti. 5. Wont pi lou pase sak sèl. 6. Yo pa dwe kite timoun sèl nan kay. 7. Se pwason gwo sèl, li bezwen. Pwov.: Zonbi goute sèl, li pa mande rete. 2. Sèl pa konn di tèt li, li sale.

Nou pa bezwen kòmantè m, lang nou se pa nou. Olye m pèdi tan m fè sa, kite m separe avèk nou on refleksyon leksikoloji/leksikografi m te fè nan youn nan atik m te konn ekri nan Haitian Times yo: se te an fevriye 2012: “Mèt pwen an, ranmase pwen ou! Gen pwen ak pwen *(dezyèm pati)”

Lè m te kòmanse ak seri “Mèt pwen an, ranmase pwen ou!” lan, m pa t met nan tèt mwen te gen moun ki te pral ranmase pawòl la nan jan sa a: “De ki pwen w ap pale a, monchè? Gen pwen ak pwen!” Pou m pi klè toujou: gen on lòt sitwayen ki (voye) di m (sou entènèt): “M pa wè de ki ‘pwen’ w ap pale. Sa m gen nan tèt mwen kòm ‘pwen’ an, se dwe pa li w genyen, ou menm!?”

Se erè m fè, on gwo erè. Rele sa, on maldòn ki pase. An jeneral, m toujou pran tan fè on pwòp­te nan figi mo m ap prezante a, pou yo ka rekonèt li byen, pou yo pa pran l pou yon lòt mo, men m pa t fè sa fwa sa a. M te kite kontèks la pale, men sa pa mache pou tout moun. Gen moun fòk se “atik diksyonè” a menm ou met devan yo.

Vrèman vre, lè on moun ap pale de “pwen”, gen pli­zyè pwen ou ka prezante—eskize se lizaj, m pa konn si nou pi alèz ak plizyè ‘-man’, tankou nan premyèman, dezyèmman, twazyèmman… Chak ‘pwen’ osnon ‘-man’ sa yo, se ta youn nan sans fòm-son nou rele PWEN an. [Idantifye di­fe­ran sans on fòm-son kapab pote, se pa on travay òdi­na­tè, tankou nou ta peze on bouton, epi sans yo vin jwenn nou, tou klase, chak nan bwat pa yo. Non: se on travay ki mande pou nou konn lang lan, fen e byen, epi tou gen fòmasyon nan syans leksikoloji, ki etidye fòm, sans ak itilizasyon mo. Se apre on travay konsa (sou on kantite fòm-son), nòmalman, nou vin rive nan travay fè diksyonè, kidonk travay lasyans leksikografi. Travay sa a po ko fèt pou lang nou an, malgre gen plizyè diksyonè bileng ki egziste, diksyonè ki mete mo kreyòl fas a fas ak mo lòt lang, tankou angle, franse, panyòl. Nou dwe ap mande si diksyonè sa yo kòdjòm? Se on bèl kesyon! M a ban nou repons lan on lòt lè.]

Gen on PWEN nou ka klase anba lide KONTE:

I-a) Nan JWÈT ki jwe ak zo, tankou lido ak wòm, jwè fè pwen selon fas zo a (osnon zo yo) tonbe sou li a (yo) lè l piye. Nan lido, on jwè ka “bezwen 4 pwen pou l janbe (kalfou) al peze pyon on lòt jwè, osnon pou l manje pyon an.”

I-b) Menm nan jwèt ki pa jwe ak zo, kidonk kote zo a pa nesesè pou jwè yo piye pou jwèt la ka jwe (men jwè yo ka sèvi ak on zo pou endike ki moun ki devan, konbyen devan li ye), pwen en­pò­tan. Nan jwèt domino, lè domino a sere osnon fèmen, tout jwè oblije bay pwen yo pou yo ka konn ki jwè ki genyen: se jwè ki fè pi piti pwen an ki genyen (sòf si se kipègay yo t ap jwe). Men ki jan kalkil la fèt: chak grenn je ki gen nan yon bout domi­no se yon pwen. Gen jwè ki gendwa de­side yo gen twòp pwen nan men yo, epi yo tou boure zo (do­mino) yo nan pil. Si yon jwè gen ‘sizas’ nan men l, li fè ‘7 pwen’. Si se ‘doub blan’ ki nan men l tou, li fè ‘blan pwen’ (n a remake se pa ‘zewo pwen’ yo di, men tout jwè domino konnen doub blan pa gen okenn pwen ladan l).

Nan bezig, on jwèt kat, se pwen ki pi enpòtan, e chak jwè gen yon mak devan li pou l make pwen l—si pa ta gen mak tou, on fèy papye ak on ti bout kreyon ka pèmèt amatè yo pa rete ak anvi jwe a. Chak amatè, lè yo gen kat nan men yo ki ba yo pwen, yo mete pwen yo a tè, sou tab la epi yo make pwen yo sou mak yo; lè yon amatè rive sou yon kanti­te pwen, 750 osnon 1.000, dapre kondisyon ki te pase, amatè a genyen; amatè ki pèdi a gendwa pran anba tab, paske gen on kantite pwen li pa rive fè; lè yon amatè genyen 4 pati afile, kidonk 4 pati youn dè­yè lòt, osnon 2 pati anba tab, li bay amatè ki pèdi a/yo 100 pwen, kidonk amatè ki pèdi a/yo pran 100 pwen li/yo menm.

I-c) Nan chanpyona jwèt ki jwe ak boul (foutbòl, volebòl, baskètbòl) kou jwèt ki pa jwe ak boul (patinay sou glas, natasyon), klasman an baze sou kantite pwen chak ekip osnon chak jwè fè.

I-d) Nan lotri, on jwè gendwa pèdi pou on kantite pwen. Pi souvan, se pou “on pwen”, pou “de pwen” on jwè konn di li pèdi—on kantite pwen ki pa twò lwen ak boul li te jwe a. “M pèdi pou 2 pwen: m jwe 78, 80 pran m.” Kantite pwen an ajoute osnon retire sou nimewo li te jwe a.

I-e) Pou nou montre nou gen avantaj sou yon moun nan yon domèn, nou pi bon pase l, nou pi fò pase l, nou sèvi ak pawoli “fè 2 pwen sou…”, tankou si se te nan on jwèt nou te ye: “Jak fè 2 pwen sou Pyè nan bay kout kòd, mare diferan kalite ne.” Kidonk Jak kale Pyè, Jak bat Pyè, Jak fò pase Pyè nan mare kòd…

Gen on PWEN ki bay lide NIVO, ETA, ASPÈ:

II-a) Nan ki pwen travay la ye? / Nan ki pwen ou ye ak travay la? Kidonk: Ki kote w rive ladan l? / Ki sa w fè deja? / Ki sa w rete pou w fè? Nan ki nivo ou ye?

II-b) Ki pwen w, monkonpè? Ki jan kò a ye? Ki jan w ap boule ak maladi a? Ki jan maladi a ye sou ou? Nan ki eta w ye?

II-c) M prezante plizyè pwen nan analiz fòm-son ‘pwen’ an. Gen plizyè lòt pwen pou m prezante toujou. / Pwen sa a, m pa t wè l, se msye k fè m wè l. Li fè m wè plizyè pwen ankò nan kesyon an. Plizyè aspè.

Nan pwen m rive la a, m ap fè on kanpe…

An nou retounen nan tit la konnye a pou n fini. Èske anndan parantèz la n ap ajoute de mo: nou fè, nou mande, nou asepte? osnon 3 mo: nou goumen pou, nou travay pou? Repons lan nan men nou tout, nou tout alawonnbadè! Etan n ap reflechi sou repons la, kite m mete devan je nou prigad Valdman ban nou nan atik m t ap site a. Li di 1) Nan yon peyi kote ki gen tout moun sa yo ki analfabèt, pa gen anpil chans pou genyen yon mache pou yon diksyonè pou tout moun; 2) Ann Ayiti ak nan dyaspora a, moun yo gen bon jan bezwen diksyonè bileng, men nou pa wè ki moun k ap bezwen on diksyonè monoleng. Epitou fòk yo defini objektif ak fòm yon diksyonè konsa.

Antouka si n dakò pou n gen yon diksyonè monoleng, li pa dwe pwojè ni yon grenn moun, ni yon ti gwoup. Nou ka kreye yon òganizasyon ki pou gen reskonsablite bati sitadèl kiltirèl sa a, si pa genyen yon enstitisyon, ann di pa egzanp tankou Akademi Kreyòl la, ki ta kapab anchaje sa. Men tou, tout ekip leksikograf ki egziste yo, k ap ponpe diksyonè bileng sou nou yo, yo kapab mete mwayen teknik yo ansanm, rele yon ekip konsiltan nan diferan domèn pou kreye yon komite syantifik pou bati sitadèl kiltirèl sa a.

Mèsi!

Pwovèb Nan Dyaspora: Ki Wòl Yo?

Rozvel Jean-Baptiste (Wozvèl Janbatis)

On moun ki kite peyi l, al viv on lòt kote, menm si li ta debake kote sa a ak rad sou kò l sèlman, gen on bagay ki en­­pò­tan dimil fwa pase tout byen li te ka posede li pote avèk li: bagay sa a, se memwa li. Se me­mwa on moun ki tout vi li. Si on moun pa ta gen memwa, nou ta gendwa konsidere li pa egziste. On pa­ti nan memwa chak moun se souvni pèso­nèl li: se memwa fanmi ak zanmi, se me­mwa katye ak vil, se memwa tout eks­pe­ryans pèsonèl. On lòt pati nan me­mwa nou, se on me­mwa eritaj, kidonk memwa le­ve-jwenn nou, me­mwa tout on gwoup moun: se me­mwa abitid­ ak koutim (abitid manje, abitid abiye, abi­tid bon lizay, koutim jwèt, kou­tim fèt, kou­tim ren­men…), se me­mwa tou lang gwoup la pa­le. Anvan m antre pi fon nan koze a, kite m es­plike lide leve-jwenn lan: M sèvi ak lide sa a nan sans tout bagay nèt nou jwenn ki eg­ziste nan sosyete depi nou gen kon­esans: tankou lang, pren­sip, abitid, koutim… Men leve-jwenn lan, se pa on ba­gay ki rete kachte nan on bwat: li la nan lavi nou, nou sèvi avèk li, ki­donk li chanje, li adapte, li devlo­pe menm jan avèk nou. Konsa chak timoun ki fèt nan on sosyete vin eri­tye leve-jwenn lan nan on pwen nan devlopman leve-jwenn lan.

Lè on gwoup moun ki gen menm memwa leve-jwenn vin twouve yo nan on menm peyi, se memwa leve-jwenn yo ki kenbe yo ansanm, se li menm ki pè­mèt lòt gwoup moun, ki gen memwa eritaj pa yo, re­konèt yo kòm on gwoup. Pa­ti ki pi enpòtan nan me­mwa leve-jwenn lan, se lang tout gwoup la pale a: se lang lan ki sèvi kòm siman leve-jwenn lan. Se li menm tou ki pèmèt gwoup la transmèt tout pati en­pò­tan nan leve-jwenn lan bay timoun k ap fèt nan gwoup la. Kidonk, pou gwoup la reyisi nan travay sa a, li enpòtan pou l konprann plas lang lan: fòk tout gwoup la sèvi ak lang lan, fòk li pale l, fòk li ba l va­lè, fòk li pa lage l, fòk li pa voye l jete.

Gen 2 gwo fòs k ap fè presyon sou tout gwoup k ap fè efò pou yo konsève epi transmèt lang yo ak le­ve-jwenn yo nan dyaspora: pre­myè­man, nesesite pou gwoup la aprann lang ak leve-jwenn sosyete kote li ta­bli a, pou li kapab rive jwenn plas li nan sosyete sa a: kòm gwoup la pa ka reaji an blòk devan presyon sa a, gen tandans pou gen moun nan gwoup la ki me­­pri­ze oswa lage lang lan ak tout leve-jwenn lan; de­zyèm­man, timoun ki fèt nan gwoup la, gen plis chans pou se lang ak leve-jwenn sosyete kote yo fèt la ki sèvi kòm memwa eritaj pa yo—kidonk lang ak le­ve-jwenn grandèt yo re­te sèl­man kòm on memwa pè­sonèl pou yo.

Chema m prezante la a, se fason nòmal sitiya­syon an pa­rèt pou nenpòt ki gwoup ki tabli nan dyas­pora. Men plis on gwoup gen pwoblèm pou l ak­septe lang li ak leve-jwenn li, montre li fyè de yo, se plis li gen pwoblèm pou l kenbe yo nan dyas­po­ra. Gwoup pa nou an soufri jan de maladi sa a. Nan on sitiya­syon konsa, li enpòtan pou tout moun k ap re­fle­chi sou lavi kominote a chache idantifye epi kon­prann mwayen kòdyòm gwoup la kapab sèvi pou ede l kenbe lang li ak le­ve-jwenn li.

Sou fontyè lang ak leve-jwenn nou kontre ak pwo­vèb yo. Kite m bay on ti presizyon la a tou. Mo «fon­tyè» a pa vrè­man montre rapò ki genyen ant ‘lang’ ak ‘leve-jwenn’ pas­ke se pa on rapò ki senp: 1) Lang lan se on pati nan le­ve-jwenn lan, menmsi se youn nan pyès ki pi enpòtan nan le­ve-jwenn lan; 2) Lang lan pèmèt nou pale de leve-jwenn lan, de tout pa­ti leve-jwenn lan, menm de lang lan tou li menm—dènye koze sa a se on fonksyon ki enpòtan anpil pou moun k ap tra­vay sou lang; 3) Lang ak leve-jwenn gen on rapò ale-vini: youn aji sou lòt, tout tan, san rete.

Lè nou pran tout pwovèb yo ansanm, se tankou on ja ki chaje ak bon pawòl. Se on richès pou tout moun ki manm leve-jwenn lan. Chak pawòl kachte nan on ti anvlòp; lè ou dekachte, ou jwenn on ti ran­mase eksperyans lavi nou kòm pèp, on leson: sa pou nou fè, sa pou nou pa fè; sa k dwe fèt, sa k pa dwe fèt; jan sa fèt pou fèt, jan sa pa dwe fèt. Pa eg­zanp, lè nou di: “Chen di gade pa twòp!”, leson nou vle fè chon­je se eksperyans lè on chen kanpe ap gade, gen es­pwa, depi moun l ap ga­de a poko fin manje, li ka jwenn on grabday. Se sa leve-jwenn nou ban nou, e se sa lè n ap gran­di nou kwè. Se sa k fè yo konsidere chak pwovèb tankou on pawòl granmoun: on pa­wòl eksperyans, on pawòl sa­jès, on pawòl ki gen on ti li­myè lave­rite. Pa bliye tou: “Bouch gran­moun santi, men pawòl nan bouch li pa santi.”                                

Sèvi ak pwovèb nou yo se youn nan fason nou ka­pab ri­­ve kenbe kontak ak lang nou ansanm ak le­ve-jwenn nou nan dyaspora. Pwovèb yo kapab pèmèt jenerasyon ki prale ak jenerasyon k ap vini kenbe men youn ak lòt pou pèmèt lang nou ak leve-jwenn nou rete djanm. Pwovèb yo ban nou prensip ak mo­ral ki ka sèvi bousòl pou gide kominote a. Gen pwo­vèb pou tout sikonstans. On pwovèb kapab di plis pa­se on pakèt pawòl anpil, men tou sa kapab sèvi on mwa­yen pou granmoun tanmen on koze ak timoun sou kesyon ki enpòtan pou lavi yo. On jan pou m ka­pab montre fason nou ka sèvi ak pwovèb nan dyas­po­ra, m pral reflechi avèk nou sou on pwovèb m twou­ve ki gen on kokenn chenn en­pò­tans pou lavi gwoup nou an: «Di bonjou montre chemen.»

Gen 2 istwa Maurice Sixto ki montre klè enpòtans pou nou aprann timoun nou yo di bonjou. Sanba mèt-a-pawòl la koumanse Ti Senta­niz konsa: “Bon­jou madanm pi bon pa­se konn lawout. Pou w al wè koze sa a byen, se bò Cha­pèl Sen Wòk. Moun Bò Cha­pèl, depi w gen on bonjou nan bouch ou, y ap monte jous mòn Tayfè, jous mòn Malanga pou y al montre w nenpòt ki kay.”

Nou wè klè la a, nan esplikasyon Sixto a, de­mons­tra­syon pwovèb “Di bonjou montre chemen” an. Lè w sou wout, on kout “Bonjou Ma­tant!”, os­non “Bonjou Tonton!”, osnon “Bonjou Ti Matmwa­zèl!” ap montre w ki wout pou w fè. Konsa tou, si w pa ta konn wout tou epi ou pa ta konn di bon­jou, ou bannann. Se sa menm Sixto mon­tre nou nan Monkonpè Teyofil.  Etan Sixto ap pale ak Te­yo­fil, on nèg parèt, “san l pa menm salye Teyofil, li di Te­yo­fil kon­sa: «Koute non, èske w kapab di mwen ko­te bòs Ab­salon re­te bò isi a?» Teyofil voye msye al ma­che; nan pwòp mo pa Teyofil, li voye msye a al re­konèt li (kidonk li voye l al me­te bon sans li, bon li­zay li sou li), pou nou pa di li vo­ye l al kay Madan Bon­jou.

Di bonjou, se pa sèlman chemen, wout, adrès on ko­te ou vle ale li montre w, sa l ka montre w tou se on chemen esplikasyon, on chemen debouche. On moun ou abitye di bon­jou, on moun ou abitye salye l, si w bezwen on espli­ka­syon l ap ba ou l, osnon l ap chache l pou ou; menm jan tou, si w ap chache on travay, on relasyon bonjou kapab kre­ye on de­bou­che pou ou.

Nou ka al pi lwen toujou: lè on timoun konn di moun bon­jou, tout moun konsidere l, tout moun apre­sye l; yo di li se on timoun ki byennelve; si on malè pral rive l, tout moun dispoze pou espadon­nen l; yo fè granmoun li konpli­man, paske tout moun kon­nen se paske yo ba l bon pren­sip lakay li ki fè l byennelve. (Nou ka imajine tout konse­kans sa ka genyen lè on kominote konsidere on timoun ma­ledve.)

On timoun ki aprann di moun li rankontre bon­jou, sa pèmèt li vin gen sans respè pou moun: se nan devlope res­pè pou moun, l ap aprann vin gen res­pè pou pwòp tèt pa l. Nan respè pou tèt pa l, l ap vin gen respè pou kominote l ak pou leve-jwenn li.

Koze a te ka bout la a, men gen on degi.

Nan pale ak moun sou pwovèb, m konn tande tout ka­li­te pre­ji­je. Gen moun ki kwè pwovèb pa kon­sè­ne tout moun: dapre yo, sa konsène kèk grenn moun sèlman (tan­kou moun k ap reflechi sou pwo­vèb, moun k ap ekri, moun k ap chan­te); gen lòt moun ki kwè pwovèb se koze moun an­­de­­yò: moun sa yo fè m chonje minis Edikasyon Nasyonal la nan ‘Lea Kokoye’ : lè la­kontantman anvayi kè Derilis poutèt on 10 goud minis la lage nan men l, epi Deri­lis ap neye sèvo minis la anba pwovèb, minis la di: «Ah, ces pro­ver­bes des gens du peuple!»; gen lòt moun ankò ki kwè pwo­vèb se bagay tan lontan (se jan granmoun lontan pale, sa pa alamòd jodi a).

Nan chache materyo pou m eseye konprann po­zisyon diferan moun sa yo, m al tonbe sou on liv ki re­le Le dic­tion­nai­re des proverbes et dictons de France. Se yon liv Jean-Yves Dournon ekri, ki parèt nan mezon Hachette, nan koleksyon ‘Livre de Poche’, an 1986. Sa k enterese m nan liv la pou koze n ap fè jo­di a, se prefas la, ki parèt anba plim Msye Jean Dutourd, manm Akademi franse. Akademi­syen an esplike ki jan lè l te timoun li te konn pran pwovèb yo fè rizib, pran on pati nan youn, two­ke l ak on pati nan on lòt. Men laj vin fè l konprann pwovèb yo se on gwo kou filozofi pou malere ak ma­le­rèz yo, se sa k ba yo sipò anba siyad lavi. Nan fen prefas la, akademisyen an di: dapre li menm se lè tout kretyen vivan ta bliye tout pwovèb nèt tankou premye kazak manman yo te mete sou yo, osnon lè on save ta lage on pwovèb, epi tout moun ta konsidere sa tankou on pawòl antik, se lè sa a sèlman n a kapab pale de pwogrè toutbon vre. Msye di: moman sa a po ko prèt pou rive!

M dakò ak koze sa a. M pa konn pou nou. Pwovèb pa p janm ni kanni tankou kasav, ni pouri tankou fig yo bliye nan gad­man­je. Pwovèb ap toujou rete fre tankou ze ki fenk soti byen cho nan vant poul!

Mezanmi, pwovèb la di: « Pawòl anpil, machwè gonfle! » Mèsi pou pasyans nou!

Jewografi kreyòl Jean Marie Théodat (Jan Mari Teyodat)

Nan peyi d Ayiti, gen yon polemik ki gonfle sou kesyon lang lan. Gen de moun ki panse fò k nou ta kite afè franse a atè, paske pifò Ayisyen pa konprann ni. Epi tou, gen lontan depi se gran nèg sèlman ki pale li. Yo te sèvi avèk li tankou yon baboukèt pou anpeche pèp la pale sa li bezwen. Si ou pa te ka pale franse, ou pa te gen dwa alapawòl.

Gen de lòt ki di ou : » kreyòl la pa lang, li pa gen dwa depase pòt kizin nan ». Yo fè ou konnen ke pa gen ase moun ki pale kreyòl nan lemonn, pa gen ase liv ki ekri ladann, pa gen ekriven ki chwazi li kòm sèl mwayen pou pibliye. Agiman sa yo pa ka anpeche nou konsidere ke enterè yon lang, se pa ni kantite moun ki pale li, ni kalte ekriven li bay : se entelijans kolèktiv li charye, se eritaj inivèsèl li reprezante ki fè nou pran li ak de men.

Se moman sa a mwen santi mwen dwe di yon mo. Lamarin pa metye mwen, mwen pa lengwis, mwen pa menm pwofèsè kreyòl. Se jewograf mwen ye, e se goumen mwen ap goumen ak plim nan pou se pa an franse li ekri sa a. Men, mwen te di tèt mwen : fò k se an kreyòl pawòl sa a pale. Yon fason pou nou apwofondi pwoblèm lan, an menm tan ke nou ap fè kreyòl la vanse. Kreyòl, se yon lang mwen pale tankou yon eritaj, ki genyen ladann yon mesaj sakre nou pa ta dwe janm bliye. Ou pa renmen yon lang paske se li ki pi bèl, ni se li ki pi gran : ou renmen li paske se pa ou li ye. Pèsonn pa ka retire li nan men ou.

Nan jenerasyon pa m nan, ekri kreyòl se te yon evennman, tèlman pa te ko gen règ, ni akò ant save yo ki te ap travay sou sa. Mwen grandi ak yon lang, mwen edike nan yon lòt. Si mwen ta pran fè imaj, se kòm si mwen ta manje nan yon lang, epi mwen ta dijere nan yon lòt ; mwen ta renmen nan yon lang, mwen ta divòse nan yon lòt. Eksperyans viv nan de lang, sòti nan youn, antre nan yon lòt, pa gen danje, se pa yon pwoblèm li ye : se toujou menm mwen menm nan ki lakòz. Se mwen ki konnen, mwen ki deside, se pa lang nan. Men se granmèsi zanmi mwen Michel Anne Frédéric Degraff ke mwen vin deside ekri kreyòl la tou. Li te ekri mwen pèsonèlman, yon si bèl lèt, kreyòl li te tèlman fen, ke mwen te bije file plim mwen pou reponn ni. Mwen te pran tan, men mwen te pran anpil plezi. Depi lè a, zonbi goute sèl. Mwen selebre kreyòl la chak jou.

Se la a m ta renmen konnen sa ki pase nan tèt yon moun, lè lang li te aprann yon bagay, se pa nan lang sa li ap anseye li. Pou mwen pi klè : mwen te mande tèt mwen : « èske yon kou jewografi an kreyòl posib ? Pou yon nèg ki pa te abitye ekri ni li an kreyòl, eske li posib pou li fè yon travay syantifik valab an kreyòl ? » Repons la se wi : akondisyon nou bay tèt nou mwayen pou pale ak ekri kreyòl na tankou nenpòt lang. Se konsa mwen te rive fè li.

Depi pase trant an mwen ap anseye jewografi. Men, se aletranje mwen te toujou fè sa. Mwen anseye an franse nan La Sorbonne, an panyòl lè mwen al Inivèsite San Marcos o Pewou, nan PUCE ann Ekwatè, an angle lè mwen ale Jamayik epi lòt kote si sa nesesè : sa pa janm poze yon pwoblèm. Mwen te gen chans aprann pale ak ekri plizyè lang.

Men se premyè fwa mwen gen opòtinite fè sa nan lang manman m nan, e se pa yon ti zafè. Mwen ap fè kou nan UEH epi nan lekòl Saint-Louis de Gonzague, kote kou yo fèt an franse. Men, pwofesè yo toujou fè yon ti rale an kreyòl. Kidonk sa pa choke pèsonn lè yon pwofesè ap pale kreyòl. Se lè egzamen an rive, lè nòt vin pou pran, ke bwa mare tout bon. Defi pa mwen se bije elèv yo pran nòt an kreyòl tou, bije pwofesè a ekri an kreyòl sa li di a, ki se sèl fason pou bay lang nan tout enpòtans li, paske se li nou pale lè nou vle yo konprann nou toutbon. Si se pa sa, nou tonbe nan woutin : kote pwofesè a se wout pa bwa l ap chache lè li soti nan yon lang pou vire nan yon lòt. Li pale franse pou mistifye elèv yo, li pale kreyòl pou li joure yo oubyen ba yo baton.

Moun te toujou konprann, nan tan lontan, ke lasyans pa pou kreyòl. Se te bagay lakay, bagay anba tonnèl, bagay pèsonèl ak bagay minè ki te regle nan lang sa a. Nan kanè lekòl la, li te ekri « il est interdit de parler créole dans la cour de l’école… ». Kidonk, chak fwa mwen te kanpe devan yon bann elèv, se te franse a ki te vini pi dous nan bouch mwen. Sete yon reflèks entelektyèl ki te gen ladann yon konplèks sosyal. Jan ou te aprann tande a se konsa ou pale. Se an franse mwen te aprann syans jewografi a, se an franse mwen te prepare pou mwen anseye li, se an franse li te pi fasil pou mwen pou mwen pataje li ak lòt moun. Men mwen te aprann fè sa tou an angle, an panyòl parapò ak peyi kote mwen te rive al bay konferans, patisipe nan yon aktivite syantifik. Kijan fè li te diferan pou mwen an kreyòl, ki se lang manman m nan ?

Enben, jodi a mwen konnen. Se paske mwen pa te ko metrize lang nan. Epi tou, nan lespri mwen, te rete yon baryè pou separe sa ki savan, ki mache ak franse, yon bò, ak sa ki banal, ki mache ak kreyòl, yon lòt bò. Kreyòl mwen pa te ko rèk pou te antre avèk mwen nan inivèsite.

Epi yon jou, pandan mwen ap fè yon kou sou sa yo rele « tectonique des plaques » la, mwen te gen difikilte pou te fè etidyan yo konprann sa mwen vle di a. Lè mwen pale an franse yo pran nòt, men se pa tout bagay yo konprann nan sa mwen ap di a. Lè mwen vire an kreyòl, yo konprann pi byen, men pèsonn pa pran nòt : yo pa fò nan ekri kreyòl.

Lè mwen mande yo nan ki lang yo vle kou a fèt, gen youn ki di mwen : “pwofesè, si ou te ka fè kou a an kreyòl epi tou ou ban nou yon rezime an franse pou nou al aprann li pakè, se ta ap sa nèt ».

– Kisa nou ye la a, mwen mande li, francophones ou bien créolophones ?

– Nous sommes des pokophones, professeur. Nou poko ka pale franse a byen, nou poko ka ekri kreyòl la kòmsadwa, kidonk nou poko tout jan.

Ti anekdòt sa a, vini raple nou ke se pa goumen franse a ap goumen ak kreyòl la nan bouch nou, se nou menm ki poko gen mwayen nan tèt nou pou nou metrize de lang listwa nou kite pou nou an. Nan tout peyi, pale plizyè lang se yon richès, akondisyon pa gen diskriminasyon, ni paspouki lè yon moun pa pale yon lòt lang ki pa sa majorite a pale a. Yon lang, se yon zouti pou pèmet nou konprann epi pataje kompleksite reyalite a. Yon zouti pou lovri je nou, san nou pa bije al chache okenn eksplikasyon ezoterik pou sa nou pa konprann.

Li ta toujou pi bon pou tout moun ta pale menm lang, men li pa fasil pou jwenn yon sèl lang ke tout moun ka konprann. Anglè ou tande se li ki ap mennen an, se pa tout moun ki pale li. Chinwa ki se pèp ki pi peple sou latè pa konprann li. Menm ameriken an gen enterè aprann lòt lang. Kidonk, pale anpil lang se yon avantaj li toujou ye. Pou kominike ak tèt ou, lè ou ap ekri, pou kominike ak lòt moun ki pa pale lang pa ou la. Ann Ayiti, nou gen privilèj ke de lang nou resevwa kòm eritaj yo sanble. Pa gen lang ki pi sanble ak fransè a pase kreyòl : se tankou manman ak pitit. Pifò mo nou ap itilize nan jewografi a, se nan fransè nou pran yo : tektonik, jewografi, ekoloji, estratigrafi, jewoloji, elatrye. Men fò k nou admèt ke se nan lang grèk mo sa yo jwenn rasin. Nou toujou kapab pran nan makout leksikal fransè a tout bon zouti nou bezwen pou pale pawòl pa n. Si fransè a pa bay li, nou toujou ka envante li.

Pa gen lang ki evolye pou kont li. Tout lang sibi enflyans yon lòt lang. Sa gen rapò ak pwoksimite jewografik, kiltirèl epi politik ki ka jwe pou fè kèk mo de yon lang antre nan yon lòt. Ann Ayiti pa egzanp, nou gen de twa deseni ke kreyòl ap ranmase mo anglè ki finn pa antre nan vokabilè nou tout : chany, mayas, janjanbrèt, faktori, bouchin, ribil, elatrye. Nou pa lage kreyòl la pou sa. Yon lang se yon basen kote tout sa ki antre ladann sibi yon melanj ki gen pou fèl antre an reaksyon ak tout lòt engredyan yo. Se sa ki pou enpeche lang nan deperi. Tankou jan Coupé Cloué te di li nan yon chante selèb : « N ap jete sa ki pou nou, n ap ranmase sa k pa pou nou. Yo fè yo voye ban ou, an nou fè voye ba yo tou ».

Se la a mwen te renmen fè yon ti rale pou mwen di ke se pa lang nan pwoblèm nan, se konpleksite reyalite ke nou ap viv la. Fòk yon nèg pa konfonn zouti a ak pwoblèm lan, pa konfonn djak ak kawotchou. Lè machin ou plat, se wou a ki an pàn, se pa djak la. Lang nan, se tankou yon djak : se zouti pou leve pàn nan. Plis ou abitye leve pàn, plis zouti ap fasil nan men ou. Si se premye fwa, ou gen pou ou santi li rèd pou sèvi ou. Sèl repons pou sa ki ap mande si kreyòl la kapab pale serye, se eseye li. Pi bon mwayen pou eseye li, se ak elèv yo. Si ou rive fè yo konprann konpleksite reyalite a nan lang sa a, ou rann peyi a on doub sèvis : ou ede pitit li yo vin pi eklere, ou ede lang nan bay pi bon sèvis.

Pou sa ka rive fèt, se tradui pou nou tradui pou yo. Mwen te fè efò mete tout sa mwen konnen nan lang manman m kòm si se te ak manman m mwen te ap pale. Mwen mete an plas yon leksik, nou rele l tchala kreyòl, pou bay chak mo yon plas nan vokabilè a. Lè ou wè konsa, ou santi lang nan pa ka ba ou manti. Chak mo chazi pou sa li vle di epi tou pou sa li pa vle di. Lè konsa ou bije rete veyatif pou pa itilize yon mo pou yon lòt, paske moun gen tandans kwè tout bagay se bagay, ou pa bezwen klè lè w ap pale, depi yon konprann ou. Gen de nivo ou ap pale, ou pa ka kontante ou deske yo konprann ou. Pawòl la dwe klè pou tout moun lè se lasyans ki angaje.

Mwen ap travay nan yon domèn, jewografi, kote lang nan gen anpil enpòtans. Yon jewograf, se tankou yon mekanisyen li ye : li dwen konn non chak mòso pyès ki gen nan machin an. Non tout peyi, non tout fenomèn natirèl, non tout pwoblèm ki ka poze. Se li ki pou di w ki sa ki fè peyi a an pàn, sa ki fè li pa ka mache. Pa egzanp, lè gen male pandye, lè gen danje ak katastròf, se li ki konnen ki jan pou nou fè pou sèvis ak bonjan sekou rive jwenn sa ki bezwen yo. Kidonk, lè gen ijans, tout enfòmasyon ou bezwen ta dwe vin jwenn ou nan lang ou konprann pibyen an. Rekòmandasyon pa mwen, se admèt ke peyi an gen de lang : youn pou li ekri, youn pou li pale. Lè se lavi moun ki angaje, ou dwe reflechi ak sajès, san idyoloji pa ladann. Moun yo pi fasil li franse : an nou afiche an franse pou you ka li li ak kè poze. Moun yo abitye pale kreyòl : radyo ak televizyon dwe pale an kreyòl pou yo ka tande san grate tèt.

Rèv pa mwen se ta pou tout etidyan metrize de lang yo ak kè kontan. Paske lè ou pale yon lang, ou gen yon sèl fenèt ki louvri. Lè ou pale de lang, ou gen dwa chanje pozisyon pou ou wè bagay yo on lòt jan. Mwen rete kwè ke pwoksimite de lang sa yo ba nou yon gwo avantaj pou nou elaji vokabilè toulede lang yo. Gen de lè se mo kreyòl la ki pi kòdyòm pou dekri yon reyalite lokal, lè sa a se pou mo a antre tèlkèl nan franse pa nou an. Yon mo tankou restavèk pa gen mwayen tradui l an franse san li pa pèdi nannan li. Pa gen mwayen tradui zonbi, lwa, marasa, an franse (revenant, esprit, jumeau) san ou pa pèdi moso nan siyifikasyon kreyòl la. Menm jan an, kreyòl la pran mo franse pou li fòje pawòl pa li, franse a dwe evolye ann Ayiti, fòk li ranmase kont mo kreyòl li, se konsa sèlman nou ap rele li yon lang itil, e se konsa sèlman li ap sispann rete yon lang prete. Kreyòl la di konsa : « kanson prete pa danse matinik ». Ou pa ka danse jan ou vle ak yon pantalon ki pa pou ou. Si franse a se pàn li ye, fòk nou petri li menm jan ak kreyòl la, fòk nou ka fè jedemo pou pouse limit ekpresyon an jis kote n pa ta panse.

Mwen anvi, lè mwen ap pale kreyòl, pou mwen pa bije ap fè zuzu paske sa m ap di ya enpòtan. Kreyòl la gen tout zam ak tout zouti pou nou di tou sa nou bezwen. Se nou menm ki on jan pentad, ki kapon. Pou dè rezon de prestij nou pa ta vle desann pyedestal franse a pou nou pale menm lang ak pèp la. Men fòk nou di, pyedestal la, se pa pou youn oubyen yon lòt lang li ye. Se pou valè pawòl ki ap pale a. Ou gen dwa ap pale franse epi se ranse ou ap ranse. Ou gen dwa ap pale kreyòl, sa pa vle di ou pa te al lekòl. Yon moun ki save ann Ayiti ta dwe metrize de lang yo, lè l ap ekri, tankou lè l ap pale. Se ta dwe kondisyon pou rekonèt yon nèg eklere.

Lejou nou kapab eksplike yon pwoblèm nan de lang, nou déjà fè mwatye chimen konesans lan. Depi yon elèv poze mwen yon kesyon sou yon tèks li pa konprann, mwen di li tradui li an kreyòl. Si kreyòl la bon, ou ap konprann pi vit. Menm jan an, depi m santi nan ekplikasyon an lojik la ap bay flay, mwen mande elèv la ekri sa li di m nan an franse. Lapoula ou gen pou ou santi diferans lan. Kidonk, pedagoji pa m, se sèvi ak de lang yo tankou de fwèt : yon kou pou youn, yon kou pou lòt. Men se mèn bèt la n ap bat. Lè ou anvi konprann, pa gen lang ki pou anpeche ou vanse. Plis lang ou pale, pi vit ou konprann sa ou dwe konnen. Olye pou l ta antrave ou, lang nan se nechèl pou leve tèt ou, se nechèl pou gade pi lwen.

Finalman, lè mwen gade kaye mwen ap ekri ladann nan, mwen wè de lang yo makonnen youn ak lòt tankou de marasa, yon fason kote youn ap ede lòt. Lè franse a manke sèl, kreyòl la ba l piman. Lè kreyòl la manke mo, franse a pote rèl, e se lè sa a etidyan yo kontan. Yo pa pè pale franse ankò, yo pèdi wont pale kreyòl la, paske se lang pwofesè a itilize pou li fè kou a. Menm jan an, se pou nou retire konplèks nan reprezantasyon de lang yo.

Gen moun ki kwè franse a se lang yon elit li ye, e ke li dwe ye. Kidonk, malere pa gen dwa pale li. Sa ta yon sakrifis ki te ap koute nou chè, si nou ta jete lang sa a ki se yon eritaj, yon tradisyon, epi yon bon zouti pou antre nan konpleksite reyalite lemonn. Ou pa jete yon lang ki gen Paul Valéry ladann. Si se pa sa ou gen yon pwoblèm ak lakilti ak lentelijans. Ou chache fè lang pa ou la vanse san mande lòt yo fè bak. Se devwa nou, kòm anseyan, pou nou egzije elèv yo pale franse a kòmsadwa. Franse kòrèk vle di, franse tout moun konprann, san w pa bije savan.

Gen moun ki kwè kreyòl la se sèl lang nou dwe pale, kòm kwa sa ki pa konprann li bije aprann pale li tou. Malerezman gen anpil liv ki rete pou tradui anvan n ka gen aksè ak tout kantite bèt ki gen pou aprann nan yon bibliyotèk. Pandan tan sa a, nou gen chans pale franse, e lang sa a gen anpil bon bèt ladann. Lè yon moun gen privilèj li Racine, Molière, Motesquieu, Rousseau, Voltaire, Hugo, Balzac, Flaubert, Stendhal, Zola, Proust, Mallarmé, Verlaine, Baudelaire epi Sartre nan lang orijinal la, ou pa ezite. Ou pa fè chèlbè tankou se pa anyen sa. Se yon kokenn avantaj nou genyen sou anpil lòt pèp : nou ekri yon lang ki se yon rezèvwa konesans pami youn ki pi rich nan lemonn. An nou pran sa oserye. Se pa nan retire liv franse nan biblyotèk yo ke nou ap anrichi konesans timoun yo, se nan tradiksyon meyè zèv ki egziste, kit se an franse, an angle, an panyòl, elatrye.

Gen yon ankèt ki te fèt an 2009 ki te revele ke 85% pwofesè lekòl fondamantal yo pa metrize okenn lang. Ni franse, ni kreyòl. Paske yo pat chwazi metye a kòm yon vokasyon, men tankou yon fòkseli. Yo te bije fè yon jan pou pa mouri grangou, yo tonbe nan fè pwofesè. Pifò ladan yo ta renmen chanje metye : paske yo touche mal, yo pa jwenn konsiderasyon yo ta merite a, epi tou, yo pa te prepare pou pran presyon elèv. Depi yon timoun gen difikilte pou li aprann, baton nan dèyè li. Sa a se siy ke pwoblèm nan pi grav ke jan yo poze l la. Se pa lang nan pwolèm nan, se konpetans pwofesè a pa genyen. Se kòm si ou ta pran yon kòdonye pou leve yon pàn kawotchou. Li ap fè li kousi kousa. Men, si se te yon kawotchouman, li te ap fèt pi vit, pi byen.

Pedagoji pa mwen, se fè kou nan toulede lang peyi a, paske elèv yo pale de lang. Nou pale e nou ekri nan toulede, san nou pa fè diferans, paske elèv yo konprann toulede lang yo. Sa a se yon avantaj pou yon pwofesè parapò ak lè ou ap travay ak yon gwoup ki pale yon sèl lang. Se kòm si sou yon teren foutbòl, abit la te deside mete liy touch la pi lwen pase kote li te ye a. Extension du domaine de la langue, en quelque sorte. Toutotan mwen kapab, mwen mande elèv yo, annatandan yo gen liv an kreyòl, olye yo aprann yon tèks franse pakè, pou yo tradui li an kreyòl. Tout sa ou tradui, ou konprann ni de fwa, ou konprann ni pi fon. An nou tradui pou fè kreyòl la mache. An nou tradui pou fè franse a ateri. Mwen mande moun ki enterese pou yo fè efò tradui chante kreyòl yo an franse. Se yon ekzèsis ki toujou enteresan lè ou anvi metrize lang nan. Pa gen wout pa bwa: bay kreyòl la jarèt, se bay franse lanmen. Se pa sèlman franse nou ki pa kòdyòm, kreyòl nou manke jèvrenn. Nou poko fè travay apwofondi kote chak mo gen tokay li nan chak lang. Tchala kreyòl la poko fini.

Sa vle di, an nou fè efò pou nou chache bon jan zouti pou bije de lang yo pale youn ak lòt. Nou gen okazyon inisye yon dyalòg ki toujou bon lè ou ap fè rechèh. Abitid pale de lang nan pa sifi, se bon jan egzèsis pou nou envante, bon jan tradiksyon ki pou fèt pou nou ka ale pi lwen nan chimen konesans. Etidyan ak pwofesè sou menm liy : nou poko gen tout metriz nou bezwen pou manyen de lang yo ak menm ladrès, men nou konnen ke pa gen lòt mwayen pou nou bay tèt nou limyè ke nou ap chache a.

Mèsi papa Desalin Felix Morisseau-Leroy (Feliks Moriso Lewa)

 

Papa Desalin, mèsi

Chak fwa m santi sa m ye

M di mèsi, Desalin

Chak fwa m tande yon nèg koloni ki poko lib pale

M di: Desalin, mèsi

Se mwen k konnen sa ou ye pou mwen

Mèsi, papa Desalin

Si m yon nonm

Se pou m di : mèsi, Desalin

Si m ouvè je m gade se gras a ou, Desalin

Si m leve tèt mwen pou m mache

Se gras a ou, Desalin

Chak fwa m gade lòt nèg

M di mèsi, Desalin

Lè m wè sa k ap pase lòt kote

M di: mèsi, Desalin

Lè m tande kèk nèg parèy mwen pale

M di: mèsi, papa Desalin

Se mwen k konnen sa ou ye pou mwen

Towo Desalin

Desalin, san mwen Desalin, de grenn je mwen

Desalin, zantray mwen

Se mwen k konnen

Se pou tout nèg di: Mèsi Desalin

Se ou k montre nou chimen nou

Mèsi Desalin

Se ou k limyè nou Desalin

Se ou ki ban n tè n ap pile a

Syèl ki sou tèt nou an

Pyebwa, larivyè, lanmè, letan,

Se ou Desalin,

Se ou k ban n solèy

Ki ban n lalin

Ou ki ban n sè, frè n

Manman n, papa n, pitit nou

Se ou ki fè n yon jan yon mannyè

Nou pa kou tout nèg

Si m gade tout moun nan je

Se ou k ap gade yo, Desalin

Se ou ki ban n dlo pou n bwè

Ou ki ban n manje pou n manje

Mèsi, papa Desalin.

Epi, se ou ki ban n kay pou n rete

Ou ki ban n kote pou n fè jaden

Se ou k montre n chante

Ou k montre n di: non

Yo di gan nèg ki di: wi, wi.

Gan nèg ki di: yèssè

Ou montre n di: non

Desalin montre tout nèg

Tout nèg sou latè di: non

Mèsi, papa Desalin

Gan nèg ki vle esplike: “Tan jodi pa tan pase

E ke wi alèkile “La fraternité humaine

L’ humanité, la civilisation” tou sa, se franse

Mwen menm, se Desalin m konnen

M di: mèsi, papa m

Se ou k  fè m

Manman m se pitit ou

Tigason, tifi, se pitit ou tou

Mèsi, Desalin

Pitit pitit mwen, se pitit ou

Wa Desalin, mèsi

M pa bezwen pale pou drapo a!

Pa bezwen pale pou Lakayè

Pou Gonayiv!

Yo di sa deja

E ki moun k ap tande sa ankò?

Mès rekwiyèm 17 oktòb?

Ki moun ki pral Katedral?

Diskou Minis?

Ki moun k ap koute sa?

Men, sa m di la a

Se youn sèl mo: mèsi

Mèsi Desalin papa m

Gan mounn ki pa konnen

Fò m di yo

San ou nou pa ta la a

Mèsi, papa Desalin

Epi, fini ak Patè Nostè w la a

Monseyè, Desalin pa mouri

Ase pale franse, Minis

Desalin pa p janm mouri

Desalin la

Nèg sa a ta ka mouri!

Desalin nan kè m

Lam o pye

Desalin ap veye

Yon jou Desalin va leve

Jou sa a, nou tout n a konnen

N a konnen si 1804

N a konnen si Lakayè

N a konnen si Lakrèt a Pyewo

N a konnen si Vètyè

Desalin te fè tou sa

Pou ti nèg ekri powèm

Pou Minis fè diskou

Pou pè chante Te Deoum

Pou Monseyè bay labsout

Desalin pa bezwen labsout

Tou sa Desalin fè bon

Yon jou Desalin va leve

W a tande nan tout lanmè Karayib

Y ape rele kote l

Desalin pran lèzam

Arete l

Lè a, w a tande vwa l kon loray

Tout nèg koupe tèt boule kay

W a tande n nan tout Lamerik

Y ape rele: rete l

Vwa Desalin deja nan radyo

Koupe tèt boule kay

Nan tout “Harlem

Desalin ap mete lòd

W a tande: bare Desalin

Jouk “Dakar

Jouk “Johannesburg

W a tande: kote Desalin pase?

Koupe tèt boule kay

Desalin pa bezwen labsout

Pa bezwen padon Bondye

Okontrè: Desalin se bra Bondye

Desalin, se jistis Bondye

Pa bezwen Patè Nostè Monseyè

Ni eskiz nèg yo vle mande blan a yo

Desalin pa bezwen

Pou tou sa l fè m di: papa Desalin, mèsi

Pou tou sa l pral fè m di: mèsi, papa Desalin