Kalfou Refleksyon  /  pou Foubi Lide

Vol. #2020-1                                                            Brasèd Lide: Paul Tulcė

Nan moman n ap ekri refleksyon sa a, imaj anpil konpatriyòt Ayisyen monte nan tѐt nou.  Sa ki ap soufri an silans paske yo pa wѐ kote nou prale, sa ki fache, sa ki dekouraje paske yo pa renmen sa k ap pase nan peyi a, sa ki eseye bay vag paske yo pa ka pran presyon dekourajman ak fristrasyon devan move lavi, move imaj peyi sa a genyen nan je moun sou tѐ a.  Men tou, nou gen imaj divѐs konpatriyòt ki toujou la ting ting, kinalaganach, paske yo kwѐ nou pa ka pran libѐte ni dekouraje, ni lage sa ; se nou ki Ayisyen, se nou ki pou fѐ Ayiti avanse.

Lѐ nou mache chѐche, founi zòrѐy pou nou tande refleksyon yo, pou nou konprann sa k ap pase, nou remake anpil Ayisyen kontinye reve yon Ayiti yo te konnen, 30, 60, 70 an pase, e yo ap analize, reve, bati yon plan, yon estrateji devlopman pou Ayiti, nan tѐt yo, dapre sa yo te konnen an, dapre sa yo te konprann nan epòk sa a.  Anpil nan yo sanble ta vle pou se dapre sa yo te konnen nan epòk sa a yo pou yo ta wѐ Ayiti ap travay pou li soti nan pwoblѐm li ye nan ane 2018 etan n ap ekri atik sa a. Alòske nou konnen déjà, depi avan 1937, te gen konpatriyòt ki te oblije kite peyi a al chѐche travay lòt kote, jiskaske Dominiken te masakre plis pase 5,000 Ayisyen ki te al travay an Dominikani (masak 1937) ; nou pa ka fouti kwѐ Ayiti te déjà devlope, ni nou pa ka di Ayiti te sou bon wout pwogrѐ.  Kidonk, pa gen mwayen pou nou ta itilize modѐl epòk ane pase sa a yo kòm mwayen pou nou soti nan twou nou ye a, ni pou nou ta vle bati yon plan devlopman sou modѐl epòk sa a yo.

Malgre tout sa, lѐ nou grate nannan refleksyon konpatriyòt nou yo, menm si anpil ladan yo bwouye, menm si konfizyon yo bay kѐ sote, rete yon bagay ki bay espwa : Anvi pou Ayisyen wѐ Ayiti fѐ pwogrѐ a la !  Kidonk, depi gen anvi pou pwogrѐ, nou kapab rive nan devlopman, si nou foubi lide yo, netwaye sa k merite, eklѐsi, epi ranfòse sa k nan bon wout, pou nou mache vanse sou wout devlopman an.  Kalfou Refleksyon vle lanse travay sa a.

Nou pa gen pretansyon fѐ travay la poukont nou. Nou pa gen pretansyon pase kòm moun ki konnen.  Nou senpleman ap kòmanse foubi lide yo pou ede lanse deba a.

Koze a di: « kalfou a pou nou de », noumenm nou di : Kalfou a pou nou tout !  Kidonk, Kalfou Refleksyon gen plas pou ou.

Menm jan ak Amartya Kumar Sen[1], nou gade moun nan yon doub wòl.  Yon pa: kòm “ajan” epi “benefisyѐ” devlopman; yon lòt pa, tankou “jij” ki pou evalye pwogrѐ yo.  Nan menm sans lan, nou dakò ak Manfred Max-Neef[2] ki di: “Devlopman se liberasyon posiblite kreyatif”.  Kòm ajan devlopman, yon moun dwe toujou ap travay pou devlopman.  Se noumenm sitwayen Ayiti ki pou libere « posiblite kreyatif » sa a, pou nou fѐ devlopman Ayiti.  Kozman an se : konbyen nan nou ki ko aksepte fѐ premye pa sa a nan direksyon liberasyon kreyatif sa a, liberasyon sans kreyativite sa a nou sanble pѐdi nan kolonizasyon an ?  Yon bon sans nou oblije reprann, mete nan tѐt nou, pou nou ka reba tѐt nou valѐ, rebay sa nou genyen valѐ, sѐl bon kondisyon pou nou rive fѐ lajan, bati ekonmi peyi nou.

San patisipasyon moun, san patisipasyon sitwayen peyi, pa gen devlopman ki posib.  E, pou sitwayen patisipe nan devlopman, fò li konprann sa devlopman ye, fò sѐvo sitwayen an libere ase pou li aksepte tѐt li kòm moun, pou li ap travay nan devlopman tѐt li, kòm ajan epi benefisyѐ devlopman.  E, pou sitwayen an mete tѐt ansanm ak lòt sitwayen pou yo travay nan devlopman ansanm, fò yo ka rekonѐt valѐ youn lòt, epi rekonѐt valѐ sa yo genyen nan anviwonman yo.  San pa sa, ou ka gen yon aparans devlopman ki se etalaj byen materyѐl nan sѐvis yon ti gwoup moun, yon ti klik pwofitѐ, etan rѐs popilasyon an rete kòm enstriman, zouti pwodiksyon an favѐ ti minorite ki ap jwi benefis yo.

Nan travay devlopman yon peyi, pa gen plas pou moun rete ni deyò, ni dѐyѐ, ni akote.  Fò w ladan l !  kidonk ou pa ka dekouraje. Ou pa ka rete ap gade sou lòt moun.

Sitiyasyon Ayiti a kapab pa bon.  Se vre. Men ni kòlѐ, ni dekourajman, ni « bay vag » pa p pote solisyon nou ta renmen yo.  Si zansѐt yo te dekouraje, si yo te vag, jodi a nou te ka nan esklavaj anba fwѐt kolon yo toujou.  Koulye a, se nou ki pou fѐ.  Pou nou fѐ devlopan Ayiti, fò nou konprann sa devlopman ye, e se pou nou ka chwazi kijan nou ap fѐ devlopman an.

Pou noumenm, posiblite yo la.  Se chak sitwayen, kòm ajan devlopman ki pou degaje li pran wòl pa li o serye.  Se moun ki fѐ devlopman e se pou moun devlopman dwe fѐt.  Men pou devlopman sa a fѐt, fò nou libere posiblite kreyativ sa a, sa Martha Nussbaum[3] rele “kapasite konbine” ant sa moun ye, ak sa moun kapab fè.  Se poutѐt sa nou kòmanse travay la pou ede eklѐsi lide devlopman an nan tѐt tout patisipan, kidonk, nan tѐt nou tout sitwayen.  Kalfou Refleksyon ap bay koutmen pa li nan travay sa a.

Li fasil pou moun konfonn zouti devlopman ak devlopman.  Anpil moun konfonn rezilta sa devlopan pwojte ak devlopman.  Petѐt se youn nan rezon nou konn tande konpatriyòt nou yo ap plenyen, mete presyon, fache, fѐ gwo kòlѐ kraze brize kont gouvѐnman pou sa yo kwѐ gouvѐnman te dwe fѐ yo santi ki pa fѐt.  Yo mete presyon fòse leta depanse pou rezilta, pou reflѐ devlopman olye yo mete presyon pou devlopman.  Ou konn tande menm moun ki nan gouvѐnman oswa opozan ki vle ale nan gouvѐnman ap di de koze sou devlopman ki fѐ w santi yomenm tou yo pa ko klѐ.

Se vre li pi fasil pou nou defini pwogrѐ devlopman pote, oswa montre dezas soudevlopman fѐ,  dapre transfòmasyon fizik ki fѐt yon kote,  dapre jan ekonomi kote a ap mache.  Se vre li pi fasil pou w mezire kantite byen materyѐl devlopman pote pou yon peyi pase ou mezire devlopman an limenm.  Yon peyi gen dwa rich epi li soudevlope.  Yon peyi ka gen yon pil etalaj gwo bagay tankou : bѐl wout, bѐl limyѐ, ak bѐl reflѐ devlopman k ap klere « kou miwa dѐ zanj » epi popilasyon li soudevlope, nan mizѐ.  Mete bѐl bagay nan yon peyi pa vle di devlopman. Ekzanp : si yon peyi depanse pou li mete limyѐ toupatou, bati gwo kay an vit, bѐl sal sinema, bѐl ayewopò, bѐl wout, elatriye, epi pa gen anyen an plas pou bagay sa a yo rantre lajan ki ap soti lòt kote vini nan peyi a, se tankou peyi sa a chwazi depanse pou li pa rantre anyen.  E ou ka konprann : depi ou ap depanse san ou pa antre anyen, se pòv w ap fѐ tѐt ou pi pòv. Kidonk : fò nou gade byen ki sa nou vle kòm devlopman, e ki sa nou dwe fѐ ki bon pou nou kòm pѐp.

Kalfou Refleksyon ap anbrase travay sa a, pou li ede foubi lide yo, dekwa pou nou ka separe limyѐ, pou plis nan nou vin wѐ pi klѐ kote nou dwe ale, konprann kijan nou ka pran etap yo, pou devlopman an ka fѐt toutbon avѐk nou tout, e pou nou tout.  Sa mande nou poze pou nou ka depoze.   Pou koulye a, an nou poze. An nou kase randevou, nan pwochen nimewo Kalfou Refleksyon pou nou kontinye Foubi Lide .

[1] Sen, K. Amartya.: Development As Capability Expansion PP:41;  Oxford University Press. (1987).

[2] Neef, Max Manfred.: Interview with Amy Goodman; Democracy Now.; DemocracyNow.com. Nov. 26/2010

[3] Nassbaum, M. :Creating Capabilities: The Human Development Approach; (2011) PP. 17-25

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *
You may use these HTML tags and attributes: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>