Lajan

1. Definisyon

Espè nan ekonomi ak finans vini ak plizyè definisyon pou lajan.

Pou on premye group espè, lajan se nenpòt bagay ki gen valè majorite moun nan on sosyete aksepte, an jeneral, kòm peman pou pwodui, sèvis ak dèt. Sa a se on definisyon fonksyonèl, on definisyon dapre fonksyon lajan genyen.

On dezyèm gwoup espè vini ak on lòt definisyonyo rele definisyon kontab lajan. Nan definisyon sa a, yo konsidere lajan nan kontablite. Nan kontablite, yo klase bagay ki gen valè an 2 gwo kategori: aktif (oswa byen), pasif (oswa dèt).

Definisyon kontab lajan an enpòtan anpil, nan sans li ede nou konprann lè on enstitisyon gouvènmantal oswa prive mete deyò on òf, sou fòm bon, pa egzanp, pou envite moun envesti lajan, bon an se on aktif, on byen pou moun ki achte li a, moun ki fè envestisman an, alòske li se on dèt pou enstitisyon ki vann li an.

Gen on twazyèm definisyon: se definisyon estatistik lajan. Definisyon sa a gen anpil enpòtans nan analiz ekonomik paske l pèmèt yo kalkile kantite lajan ki an sikilasyon. Kantite lajan ki an sikilasyon gen anpil enfliyans sou pèfòmans ekonomi yon peyi an jeneral. Kòm nou pral wè pi devan, lè gen twòp lajan an sikilasyon, sa ka kreye enflasyon ki kapab genyen on efè negatif sou kapasite pou moun achte, sou pri pwodui.

Nan kwonik sa a, pou m pa bouye pesonn, m pa pral antre ni nan aspè teknik kontablite lajan, ni nan wòl estatistik jwe nan kontwole kantite lajan ki an sikilasyon. N a sonje objektif kwonik lan se pote konesans de baz on moun bezwen pou li ka jere zafè finans li byen. Kidonk, nou pral sèvi pi plis ak definisyon fonksyonèl lajan pou ede nou konprannwòl lajan nan diferan tranzaksyon n ap fè chak jou.

Men, anvan nou gade wòl lajan kòm mwayen pou pèmèt moun fè echanj, pwokire pwodui ak sèvis yo bezwen, annou fè on kout je rapid sou istwa lajan.

2. Istwa lajan

Ki kote konsèp “lajan” an soti? Depi kilè lajan parèt sou mache finans kòm on zouti nòmal nan fè echanj pwodui ak sèvis?

Dapre sa moun ki fè rechèch sou istwa lajan rapòte, lajan pa t egziste nan kòmansman sivilizasyon. Moun te konn fè sa yo rele boukantay, yo te konn twoke sa yo genyen. Pa egzanp, on moun pwodui mayi, men li pwodui plis mayi pase kantite li bezwen pou li manje ak fanmi li. On lòt moun li menm peche pwason, men li peche plis pwason pase kantite li bezwen pou li manje ak fanmi li. Premye moun nan bezwen pwason pou li manje ak mayi a. Menm jan dezyèm moun nan bewen mayi pou l manje ak pwason li. Enben, yo fè boukantay: sa k pwodui mayi a, bay mayi li fè anplis la pou pwason. Lòt la bay pwason li peche anplis la pou mayi. Se konsa sa te konn fèt pou tout lòt pwodui ak sèvis moun yo te bezwen.

Men, sistèm boukantay la te bay anpil tèt chaje paske pa t genyen on barèm, on to, on estanda tout moun nan sosyete a te aksepte. Te konn gen anpil chire pit lè moun ki ap boukante yo pa tonbe dakò sou valè sa y ap twoke a. Moun sa a konn santi, sa l ap bay la gen plis valè pase sa l ap resevwa a, lòt la, menmman, parèyman. Sa te konn lakoz pwosesis la trènen anpil epi vin pi konplike. Pou yo eseye rezoud pwoblèm sa a, ofisyèl nan tan sa a te parèt ak on premye vèsyon lajan yo te rele lajan-machandiz.

Lajan-machandiz la se te on seri objè ak tèt bèt tout moun nan sosyete a nan moman sa a te vle posede, tout moun te dispoze aksepte pou pwodui ak sèvis y ap ofri. Pami egzanp lajan-machandiz, te gen sèl, te, luil, tèt bèt (sitou towo bèf), on kategori wòch moun lan tan sa a te bay anpil valè.

Premye fòm lajan sa a  te bay anpil pwoblèm akòz karakteristik machandiz yo. Yo pa t fasil pou divize osnon yo pèdi nan valè yo lè y ap chache divize yo. Pa egzanp, wòch yo pèdi valè lè yo divize yo; sèl te enpòtan anpil pou konsève vyann ak pwason, men, sèl fonn fasil nan solèy epi li lou pou transpòte, pou al pote kote tranzaksyon yo t ap fèt. Se te gwo tèt chaje tou pou moute- desann ak on towo bèf kòm lajan-machandiz.

Pwochen etap nan istwa lajan se entwodiksyon pyès metalik kòm objè pou echanj. Nan zòn 700 anvan Jezikri, Lidyen yo te premye pèp ki te vini ak lide fabrike boulèt lò ak lajan kòm pyès pou echanj. Wa lidyen an ( Lidi nan tan sa a te pati oryantal peyi Tiki) te pase lòd pou yo fabrike epi peze, etanpe avèk anpil presizyon valè boulèt lò ak lajan ki te gen foto lyon sou yo. Se boulèt sa yo ki te sèvi kòm mwayen echanj pou tout vant pwodui ak sèvis.

Pi devan, an 177 anvan Jezikri, Chinwa yo te envante lajan papye.  Pou fè lajan sa a, yo te itilize on papye espesyal, on “papye fetre”, ki te pi rezistan epi pi adapte pou itilizasyon nan aktivite komès pase sibstans frajil ki te soti nan fèy papiris, Ejipsyen tan lontan te konn itilize pou redije dokiman.

Pita toujou, nan sizyèm syèk Arab yo te kontribiye nan fè papye fetre rive ann Ewòp. Men se jouk nan kenzyèm syèk yo te vin kòmanse itilize l an grann kantite pou fè lajan papye sou kontinan ewopeyen.

Pou Amerik di Nò, se gouvènman kolonyal Massachusetts, an 1609, ki te kreye an premye pyès lajan metalik ak lajan an papye. Apre sa, tout lòt koloni yo te kreye pwòp lajan pa yo. Youn nan premye aksyon peyi Etazini, apre l te fin pran endepandans li, se te kreye lajan pou nasyon an. Nan dat 2 avril 1792, Prezidan George Washington te siyen on lwa kongrè ameriken te vote pou tabli nan Filadèlfi on enstitisyon pou fabrike lajan metal—Philadelphia Mint. 29 out 1862, Ameriken te kreye: “ Bureau de la gravure et de l’impression” (Bureau of Engraving and Printing), on enstitisyon ki piti piti pral vin gen responsabilite pou li enprime lajan an papye epi fabrike lajan an metal pou tout peyi a.

Lajan metalik avèk lajan papye nou sot mansyone yo te vin bay on dezyèm fòm lajan yo rele lajan fidisyè.

Lajan fidisyè se kach moun te ka itilize pou peye pou acha.An jeneral, peyi ki kreye epi ki sipòte lajan fidisyè sa yo te fikse valè yo davans;  konsa, sitwayen yo te santi yo an sekirite pou yo itilize fòm lajan sa yo pou fè echanj dirèk-dirèk youn ak lòt. On moun te kapab al nan mache, achte on kabrit, epi peye pou kabrit la lajan kontan ak kach ki nan pòch li (pyès metalik ak lajan an papye). Koulye a, pou evite transpòte gwo mago lajan metalik ak biyè an papye pou al fè tranzaksyon nan lòt zòn akòz ris vòlè ka fè dappiyanp sou kòb la, komèsan yo te pran abitid depoze lajan yo lakay on bankye. Bankye a se on notab ki kenbe lajan pou sitwayen ak kòmèsan nan rejyon an. Bankye a ouvè on kont pou komèsan an epi li gen responsabilite fè peman lan non li. Nan on premye tan, bankye a te konn egzije prezans fizik komèsan an pou fè on peman. Pi devan relasyon sa a te vin evolye, li te vin pran fòm on kontra, on otorizasyon, kote li pa t nesesè pou komèsan an te prezan pou bankye a fè tranzaksyon lan non li. Kidonk, nan nivo sa a prezans materyèl lajan pa t nesesè ankò. Ou pa t bezwen kach ak lajan an papye pou fè echanj. Sa te vin bay on twazyèm fòm lajan yo rele lajan lajan eskriptiral,

Lajan eskriptiral se on otorizasyon ekri pou fè peman lan non on moun oubyen on antrepriz. Se on fòm lajan sou papye ki an reyalite pa gen okenn egzistans materyèl, ki pratikman envizib malgre li prezan toupatou nan fè tranzaksyon biznis, nan tout gwo acha ki ap fèt.

Kòm nou ka wè lajan pase divès fòm avan l rive sa li ye jodi a.

3. Ki wòl lajan nan sosyete jodi a?

Lajan gen 4 gwo wòl.

1. Lajan se on mwayen, on zouti pou fè echanj

Nan jounen jodi a, tout sosyete modèn itilize lajan paske l pèmèt moun achte, vann epi peye pou pwodui ak sèvis yo bezwen. Nan pati sou istwa lajan an, nou te wè lè lajan pa t ko egziste kijan sa te difisil anpil pou moun te achte sa yo bezwen. Yo te blije fè boukantay, e sa te bay anpil pwoblèm. Avèk  lajan kòm mwayen/zouti pou fè echanj, pwoblèm sa yo te rezoud. Sipoze on moun gen on cheval, li bezwen vann li pou l achte on bèf. Sa l gen pou l fè sèlman, se jwenn on lòt moun ki bezwen achte on cheval, vann cheval la ba li. Avèk lajan li resevwa pou cheval la, li kapab achte bèf li vle a. Lajan pèmèt moun lan “fè echanj” cheval la pou on bèf. Kidonk, lajan se on entèmedyè, on mwayen  ki pèmèt on lòt bagay rive. Se sa k fè ekonomis yo di lajan se on mwayen pou fè echanj.

            2. Lajan se on mwayen pou kalkile pri

Nou te wè tou, lè lajan pa t ko egziste, lè moun yo t ap fè boukantay, te konn gen anpil chire pit ant moun ki ap twoke pwodui oubyen sèvis. On moun te konn santi sa li bay la gen plis valè pase sa l ap resevwa a. On lòt ap vann cheval li. Ki valè cheval la? Li pa konnen… Sa ap depann de sa lòt moun lan ofri twoke pou cheval la. Si moun nan ap ofri mayi, konbe sak mayi ki egal on cheval? Pa t gen on estanda pou ede kalkile, mezire valè sa y ap twoke yo. On estanda se nenpòt ki bagay majorite moun aksepte gwoup la kapab itilize kòm zouti pou mezire valè  pwodui ak sèvis. Nan jounen jodi a, avèk prezans lajan kòm on “inite monetè” tout moun aksepte, tranzaksyon osnon echanj vin pi fasil paske li vin posib pou nou esprime valè nenpòt ki bagay baze sou “inite monetè” peyi kote n ap viv la chwazi—kidonk kantite lajan on moun dwe depanse pou l achte on byen, on pwodui oubyen on sèvis. Gendwa se dola Ameriken, peso, ewo-dola, goud Ayisyen… Pa egzanp, pri cheval la se 200 dola Meriken, mil peso, 5 mil goud Ayisyen…

3. Lajan se on mwayen pou moun ekonomize

Nan jounen jodi a, si on moun bezwen sanble kòb pou li fè on gwo acha, pa egzanp sanble kòb pou li bay depo sou on kay, pouse nivo edikason l pi wo, se lajan ki ap pèmèt li sere kòb pou li depanse pi devan pou bezwen sa a. Sa pa t ap posib nan tan moun yo te konn fè boukantay paske chak moun te konn konsome tou sa sa li pwodui osnon boukante l pou on lòt pwodui. Epi pwodui yo te perisab, pa t gen mwayen konsève yo pou lontan—menm si nou pral wè pi devan, lajan kach oubyen lajan sere nan sakit, anba matla, pa pi bon mwayen ki disponib pou moun fè ekonomi. Kontdepay, on bon leta ak kòporasyon prive ofri kapab pi efikas pou ede on moun sere lajan paske yo toulede peye enterè.

4. Yo itilize lajan tou kòm on estanda pou dèt w ap genyen pou w peye pi devan

Sipoze w prete 100 dola nan men on zanmi epi w siyen on nòt/on kontra kòm pwomès pou w peye li 110 dola apre yon ane. Enben, se an dola kòm “inite monetè” y ap mansyone pwomès ou fè a lan nòt la.  Y ap deklare nan nòt la w ap gen pou w peye 10 dola enterè sou 100 dola ou prete a. Kidonk, nou di nan ka sa a dola se on estanda pou mezire kantite enterè moun ap gen pou peye sou on prè. Pi devan nou pral wè kijan fonksyon sa a enpòtan anpil lè nou pral analize wòl kredi, wòl dèt nan aktivite finans, nan aktivite ekonomik.

Chapit 3

Chanjman nan valè lajan.

Dèfwa m konn tande moun yo ap di: te gen on tan yo te konn al lan mache ak swasant dola, yo fè makèt ki ranpli frijidè yo jouk pòt li pa ka fèmen. M konn tande tou, moun ap plenyen lajan y ap peye pou bòdwo chak mwa moute men wotè… Yo te konn peye 10 kòb pou achte on tokenn, koulye a, menm token sa a koute on dola swasann kenz. Èske sa vle di se valè lajan ki diminye? M pa kwè sa: on dola rete on dola, 10 kòb rete 10 kòb. Sa k chanje, se kantite pwodui ak sèvis ou ka achte ak dola koulye a parapò kantite ou te konn achte sa gen dis, kenzan. Sa k chanje, an reyalite, se sa yo rele nan langaj finans pouvwa d acha. Kidonk, lè w pa ka achte menm kantite pwodui ak sèvis avèk lajan w, lè kantite w ka achte a pi piti, sa vle di pouvwa d acha lajan an diminye.

Kisa pouvwa d acha lajan ye?

Tèm pouvwa d acha a vle di valè reyèl lajan, sa lajan ap pèmèt on moun achte. Kidonk, chak fwa  ou wè yo itilize mo reyèl ansanm ak mo lajan, w a sonje y ap fè referans ak pouvwa d acha lajan. Menm jan lè yo itilize mo reyèl ak mo salè. Sa pa vle di konbyen dola moun lan touche, li vle di ki kantite pwodui ak sèvis lajan l touche a ap pèmèt li achte.

Kòm nou sot wè sa, an reyalite, se pa lajan ki chanje. On dola rete on dola, di santim rete di santim, on goud Ayisyen rete on goud. Sa k chanje se kantite pwodui ak sèvis dola a osnon goud la ap pèmèt on moun achte. Rezon an, se paske pri pwodui ak sèvis chanje. Si pri moute, sa lajan kapab achte vin pi piti. Si pri desann kantite pwodui ak sèvis lajan kapab achte vin pi plis. Kidonk valè reyèl osnon pouvwa dacha lajan chanje lè pri chanje.

Men, m dwe souliye ogmantasyon oubyen diminisyonn nan pri on grenn pwodui osnon on sèvis sèlman pa p afekte valè lajan. Pouvwa d acha lajan chanje sèlman lè pri majorite pwodui ak sèvis moun bezwen pou yo viv ogmante oubyen diminye. Chanjman nan pouvwa dacha oubyen chanjman nan valè reyèl lajan akòz ogmantasyon  pri sa majorite moun bezwen kapab gen gwo konsekans. Li ka vin bay sa yo rele nan langaj finans ak ekonomi: enflasyon.

Enflasyon

Kisa enflasyon ye? Kisa ki lakòz enflasyon?

Yo di gen enflasyon lè pri majorite pwodui moun bezwen pou yo viv ogmante pandan on peryòd tan. Youn nan rezon ki esplike ogmantasyon pri, se lè akoz rate on pwodui, kantite lajan moun dispoze depanse pou  pwodui sa a ogmante. Lè sa rive pou anpil pwodui nan on espas tan ki kout anpil, pouvwa d acha lajan diminye. Te gen on lè lalwa pa t sou moun, men lè anpil Ayisyen ak lòt imigran ki soti nan Amerik Latin, Amerik Santral aprann lalwa bon anpil pou moun ki dyabetik, pou kontwole asidite, pou tretman plizyè lòt maladi, pri pwodui ki fèt ak lalwa moute men wotè. Anpil moun bezwen pwodui a epi yo dispoze peye pi plis pou li. Lalwa vin ra paske peyi ki ap pwodui lalwa yo pa ka rive satisfè demann konsomatè pou pwodui a. Lè sa rive konsa pou anpil lòt pwodui, nan on menm peryòd, sa ka kreye enflasyon. Nan ka sa a, gouvènman peyi a kapab fè entèvansyon pou diminye kantite lajan ki an sikilasyon.

Lè se revè a ki rive, sa ka kreye on lòt fenomèn yo rele deflasyon. Gen Deflasyon lè gen twֽòp pwodui ki disponib aloske pa gen ase lajan an sikilasyon pou achte pwodui yo. Kòm konsekans pri pwodui yo tonbe. Pa egzanp, on modèl televizyon, an n di HD TV, vin popilè anpil opwen plizyè konpayi pou fè konpetisyon kòmanse pwodui an kantite menm modèl televizyon sa a. Anvan lontan,  magazen yo vin gen nan envantè yo plis HD TV pou vann pase kantite moun ki enterese achte. Lè sa rive, pou anpil pwodui, nan on menm peryòd tan, sa ka vin bay deflasyon—on fenomèn ekonomik ki ra anpil nan jounen jodi a.

Gouvènman on peyi kapab fè entèvansyon swa pou ogmante to enterè sou mache finans lan pou dekouraje moun prete kòb pou fè depans si vin gen enflasyon, oubyen diminye to enterè a pou ankouraje moun prete kòb pou depanse si gen deflasyon. Kidonk, ogmante osinon dininye to enterè pou kontwole depans konsomatè, se youn nan zouti pou kontwole enflasyon ak deflasyon.

Ki konsekans enflasyon?

Kit on moun gen anpil kòb, kit mwayen ekonomik li limite, kit li jèn, kit li granmoun, enflasyon afekte tout moun.

Enflasyon afekte moun ki pran retrèt ki gen salè fiks.

Moun ki ap viv sou pansyon, k ap resevwa chèk nan men depatman sekirite sosyal, k ap viv sou ti kòb yo te rive ekonomize nan bon tan opri anpil sakrifis; tout moun sa yo, kòm revni yo pa tèlman chanje ane apre ane, ogmantasyon rapid pri pwodui rann li difisil anpil pou yo jwenn ase lajan pou yo peye pou depans y ap gen pou yo fè pou yo viv kòmsadwa paske kantite pwodui ak sèvis y ap kapab achte ak sa yo resevwa a ap vin pi piti jou an jou si to enflasyon an ap kontinye grenpe.

Enflasyon diminye valè lajan moun ekonomize.

Anpil moun ki ekonomize lajan nan kontdepay pou plan dire kout osnon dire long, oubyen ki envesti lajan nan konpayi prive, kapab pèdi sou kòb la si to enterè y ap resevwa sou lajan yo ekonomize oubyen envesti a pi piti pase to enflasyon nan ekonomi peyi a. An n di to enflasyon  pou ane a se sèt pousan (7%), epi w ap resevwa kat pousan (4%) enterè sou kòb ou ekonomize oubyen envesti, san w pa rann ou kont, pou ane a, ou pèdi twa pousan (3%) nan valè lajan w. Kidonk enflasyon se tankou on awousa k ap rale lajan lan pòch ou san w pa santi sa.

Enflasyon ka rine ekonomi on nasyon

Non sèlman enflasyon ka manje ti kòb on moun ki pran retrèt k ap resevwa menm ti chèk la chak mwa, non sèlman enflasyon ka manje an katimini ti kòb on moun ekonomize pou pi devan, enflasyon ka diminye tou pouvwa d acha salè travayè ak pwofi  mèt biznis. Lè sa rive, li ka gen efè negatif sou nivo pwodiksyon jeneral peyi a ak kantite pwodui ki ap disponib pou konsomasyon. Kòm konsekans pri pwodui ap moute, travayè, si yo gen sendika ap reklame pi gwo salè, achtè etranje pa p twò enterese achte pwodui peyi sa a paske yo ka jwenn li pi bon mache lòt kote… Sa ka plonje ekonomi peyi sa a nan resesyon, on gwo plonje nan aktivite ekonomik li.

Nou pa ka pale de lajan san nou pa fè on rale sou labank, wòl bank yo genyen nan sistèm finans on peyi. M si plizyè nan nou ouvè kont labank, abitye ak jan de sèvis bank yo ofri… Men kòm nou pral wè pi devan wòl bank yo se pa sèlman kenbe lajan. Se sijè sa a nou pral abòde nan pwochen chapit la.

Objektif nou se devlope yon kwonik an kreyòl sou tout koze ki gen rapò ak finans nan yon fòm ki ka pèmèt nenpòt moun ki bezwen enfòmasyon nan domèn sa a rive jwenn li san poblèm.

N ap kòmanse ak on entwodiksyon tou kout k ap di pou ki rezon finans enpòtan ni pou devlopman chak moun ni pou devlopman on sosyete an jeneral.

N ap di nan ki moman yon moun ta dwe kòmanse mete lòd nan finans li.

N ap pale sou koze lajan ak enflasyon, pa egzanp enpòtans/wòl lajan genyen nan aktivite finans. N ap pale de kanè bank, kont an bank, diferan kalite kont ki genyen, diferan kalite bank, kredi, kat kredi…

N ap pale sou koze bidjè, enpòtans bidjè nan lavi on moun, on fanmi, on biznis, on asosyasyon…

N ap pale de envestisman, diferan fòm envestisman. Kijan pou nou sanble lajan/fè ekonomi pou envestisman? Ki kondisyon de baz moun dwe ranpli anvan yo ka kòmanse envesti?

N ap abòde kesyon asirans, enpòtans asirans nan tan n ap viv la a, diferan plan asirans ki egziste, tankou asirans pou swen longdire (Long Term Care Insurance).

N ap pale de byen/pwopriyete imobilye, achte kay, vann kay; enpòtans pwopriyete imobilye genyen nan fè byen, nan akimilasyon richès.

N ap abòde kesyon ipotèk/mògej, diferan kalite mògej ki egziste.

N ap pale de enpòtans tout kalite enpo ak taks genyen nan rasanble lajan pou depans travo piblik.

N ap pale de enpòtans kesyon etik nan diferan branch aktivite nou sot mansyone yo.

Kwonik: Finans pou tout moun

Entwodiksyon

Lè nou di finans, n ap pale de lajan ak tout lòt byen on moun posede. Poukisa sa enpòtan pou nou gen bon jan konesans nan koze finans?

Konesans nan finans se konesans tout moun bezwen pou yo ka pran desisyon sou baz enfòmasyon, pou yo ka pran desizyon ki fè sans nan nivo finans yo.

Poukisa sa enpòtan pou nou ouvè lespri nou nan koze finans?

Nan tan n ap viv la, li enpòtan pou nou gen konesans nan zafè finans, menm si se on konesans de baz. Gen 4 gwo rezon pami plizyè lòt ki esplike sa.

1) Jenerasyon anvan yo te konn plis sèvi ak lajan kach pou yo achte sa yo bezwen. Men, nan jounen jodi a, li ra anpil pou on moun, espesyalman on jèn moun mache avèk anpil kach sou li lè li pral achte. Ansuit, fason moun achte sa yo bezwen chanje anpil. Majorite moun konnye a prefere fè acha/chòping nan entènèt. Sa vin fè li pi fasil pou moun achte kredi, plonje tèt yo byen fon nan dèt nan on ti moman. Alòske, dapre rechèch, pifò moun pa konprann ni kijan kredi fonksyone ni ki enpak move jesyon dèt kapab genyen sou lavi yo. Nan yon tès FINRA (Financial Industry Regulatory Authority) prepare pou mezire konesans moun nan zafè finans, se sèlman 34 pou san moun ki pran tès la ki byen reponn kesyon yo.

2) Anpil gwo chanjman fèt nan kesyon travay.Te gen on tan, pa twò lontan, lè on konpayi anplwaye on moun, moun sa a te pral rete travay pou konpayi an pou tout rès vi l, kidonk fè karyè jiskaske li pran pansyon. Pou ankouraje moun nan rete lwayal,  majorite konpayi yo te konn mete anplas yon plan retrèt pou anplwaye li e se konpayi a ki te gen reskonsabilite administre plan sa a. Anplwaye a pa t gen pou l pran desizyon konsènan plan pansyon an, epi dèfwa yo pa t menm gen pou yo kontribye anyen nan fon pou pansyon an. Se sou kont konpayi a tout bagay te ye: ki kalite envestisman, ki kote lajan pral envesti… Depi kèk tan sistèm sa a kòmanse ap disparèt. Jodi a, plan pansyon kote konpayi ap kontribye lajan pou anplwaye ra anpil, espesyalman pou nouvo anplwaye. Koulye a, nan anpil konpayi se anplwaye a ki gen reskonsabilite pou li tabli epi jere pwòp plan retrèt li. Reskonsablite konpayi an se ankouraje anplwaye a patisipe nan on plan yo rele 401(k) kote se anplwaye a ki pou deside ki kantite lajan pou li mete nan plan an epi chwazi nan ki sa pou li envesti.

Sa klè, on demach konsa mande pou on moun genyen on minimòm konesans lan finans pou li ka fè chwa ki nan enterè li.

3) Fè ekonomi epi envesti lajan vin pi konplike nan jounen jodi a. Enstitisyon finans yo: labank, konpayi kredi, konpayi asirans, konpayi mògej … anvayi konsomatè yo ak on bann pwodui envestisman sofistike ki gen diferan to enterè ak dat echeyans. Yon sitiyasyon ki ka kreye anpil konfizyon pou moun ki pa gen konesans nan finans.

4) Move jesyon finans ka deranje vi on moun. Sa ka kraze bon relasyon fanmi, bon relasyon zanmi, bon relasyon biznis. Plis pase 60 pou san divòs se rezilta poblèm finans ki mal jere. Anpil konpayi fèmen pòt akòz move jesyon lajan. Menm gen moun ki rive touye tèt yo akòz fayit nan jesyon lajan.

Se vre gen bon jan konesans nan finans pa sifi pou pèmèt on moun pran bon jan desizyon, desizyon ki nan sans enterè li. Gen anpil lòt faktè ki ka enfliyanse desizyon on moun ap pran, tankou: santiman, renmen oubyen pa renmen pran ris…  Pa egzanp, gen moun ki gen tanperamen azaryen ki ka mize tout lajan yo sou on sèl pwodui finans. Alòske gen lòt ki renka, ki pa p janm pran okenn ris.

Men vle pa vle, bon jan konesans nan finans enpòtan anpil; se on konesans tout moun ta merite genyen kèlkelanswa nivo edikasyon yo: se konesans yo bezwen pou yo jere zafè lajan yo byen. San konesans sa a, pa gen okenn aksyon, okenn desizyon yo pran nan kesyon finans ki chita sou bon jan fondasyon djanm.

Joseph D. Chery/Jozèf D. Cheri

Nan ki moman on moun ta dwe kòmanse mete lòd nan finans li?

Genyen on pwovèb lakay ki di: “Pi bonè se granm maten”. Enben, nan domèn finans, pi bonè pi bon. Depi on moun kòmanse travay, l ap resevwa on salè, l ap achte, l ap depanse; depi on moun gen lajan yo fè l kado osnon paran li mouri kite on bon ti kòb pou li, epi li depoze kòb sa a nan on kont labank oubyen envesti l nan on konpayi ki ap peye l enterè sou manman lajan an; depi on moun ouvè on biznis kote l ap rantre lajan, depanse lajan; depi on moun gen plan pou l achte on kay, pran mògej/ipotèk labank, achte kredi, fè dèt; nan tout okazyon sa yo, moun lan dwe, san pèdi tan, kòmanse mete lòd nan finans li. Paske si li pa fè sa, anvan lontan li ka twouve l anfas on bann ak on pakèt pwoblèm ki ka rann lavi l difisil dènye degre. Gen moun ki menm konn rive pèdi tèt yo akòz move jesyon finans, move jesyon lajan.

Ki kote pou li kòmanse?

Genyen plizyè etap on moun dwe suiv pou l rive gen bon kontwòl sou zafè finans li. Premye demach la se prepare on bidjè epi aplike sa ki nan bidjè a san neglijans.

Kisa on bidjè ye?  Ki diferan pati ki genyen nan on bidjè?

On bidjè pou on moun oubyen pou on biznis se on plan ki esplike kijan moun nan oubyen dirijan on biznis pral depanse lajan k ap disponib pou li depanse. Kòm genyen kèk diferans ant bidjè pèsonèl ak bidjè on biznis, n ap gade yo separeman.

Kouman pou prepare  bidjè w? Kijan on bidjè pèsonèl bati?

An jeneral, on bidjè gen 3 pati. Premye pati a se lis ak sous tout lajan moun nan espere resevwa pou ane a apre l fin peye taks. Dezyèm pati a se lis tou sa moun nan planifye achte oubyen peye ak lajan li pral resevwa a. Twazyèm pati a moutre rezilta demach moun lan nan 2 premye pati nou sot wè yo. Si depans yo mwens pase lajan l ap resevwa a, moun nan ap gen yon kòb anplis k ap rete nan men li. Li ka itilize kòb sa a swa pou li achte plis pwodui ak sèvis ki fè l plezi, swa kòmanse mete lajan labank pou envestisman, swa pou sekirite ak pou ka ijans. Men si depans yo plis pase lajan li konte resevwa a, enben moun nan ap fè on defisi. L ap sètoblije elimine oswa diminye depans yo, men li ta dwe kòmanse ak depans ki gen mwens enpòtans jiskaske bidjè a balanse.

Diferan fòm bidjè

Genyen plizyè fòm, plizyè plan bidjè. Chak moun dwe chwazi plan bidjè li santi ki pi bon pou li, ki ka ba l pi bon rezilta nan ede l kontwole antre-soti lajan, selon abitid depanse li. An nou gade detwa fòm bidjè.

1. Genyen yon fòm bidjè yo rele Sistèm Anvlòp.

Nan sistèm anvlòp la, moun nan kreye plizyè kategori depans dapre salè oubyen lajan li rantre, epi li klase depans yo nan lòd priyorite. Nan chak anvlòp, li mete on kategori depans ansanm ak montan lajan kach li vle depanse pou kategori sa a, epi li ekri non kategori a sou anvlòp la. Otomatikman kantite lajan li te mete nan on anvlòp fini, depans pou kategori a fini pou mwa a tou. Sof si moun lan ta deside sèvi ak lajan ki disponib nan on lòt kategori pou kategori ki fini an. Sa konn rive lè moun nan santi nan moman an li gen plis bagay enpòtan nan on kategori pase nan on lòt.

Fòm bidjè sa a bon pou moun ki pito depanse lajan kach pase pou yo itilize chèk, itilize kat kredi, on jan pou yo evite akimile dèt. Men sistèm anvlòp la konn pa ka mache, swa paske gen bòdwo ki pa ka peye ak lajan kach oubyen konpayi a pa gen biwo nan katye kay kliyan an pou resevwa peman kach.

2. On lòt fòm bidjè ki popilè anpil se plan bidjè yo rele 50-30-20.

Se on fòm bidjè ki senp. Olye pou moun nan kreye plizyè kategori, tankou nou sot wè nan sistèm anvlòp la, li mete senkant (50) pousan lajan ki rete nan men l apre taks pou depans ki nesesè, depans obligatwa, tankou peman mògej/ipotèk, lwaye, dlo, elektrisite, ekolaj, bil machin. Trant (30) pousan pou depans pou fantezi  depans selon gou moun lan, tankou achte bijou, , al an vakans, lwazi epi ven (20) pousan pou peye dèt ak fè ekonomi.

Avantaj plan bidjè sa a, li fleksib. Moun lan ka chanje pousantaj yo dapre bezwen l pou moman an oubyen dapre plan finans li. Parekzanp, si se on jèn moun ki ta renmen sanble on bèl kòb apre 10 zan, 15 zan, li gen fleksibilite mete 30 pousan pou ekonomi epi 20 pousan pou depans pou fantezi yo.

Fòm bidjè sa a gen on lòt avantaj tou: si depans obligatwa yo pran plis pase 50% bidjè moun nan, plan sa a kapab fè moun nan wè nesesite pou li fè chanjman nan fason l ap viv. Parekzanp, lwe on apatman ki pi piti, ki mwen chè, achte on machin ki pa kraze bidjè l pou l ka jwenn ase kòb pou li mete nan lòt kategori yo.

3. On twazyèm fòm bidjè ki ta merite pou nou gade se sa yo rele ann angle, nan langaj finans, “Zero-Based Budgeting”, kidonk on plan Bidjè Baz Zewo.

Se on fòm bjdjè ki sanble avèk sistèm anvlòp la nan sans moun nan ka deside davans sou ki pwodui ak nan ki sèvis l ap depanse chak dola ki rantre nan men l. Men li pa bezwen kreye kategori, li pa bezwen prepare anvlòp. Objektif plan bidjè sa a se rive fòse moun nan depanse egzakteman kantite lajan li genyen. Konsa pa gen posiblite fè defisi.

Se on plan bidjè m rekòmande pèsonèlman paske li pèmèt on moun wè klè epi konnen ki kote li pral depanse chak dola k ap antre nan men l. Konsa ap gen mwens chans pou moun nan lage kò l nan fè dèt. Se on bon zouti ki ka ede jèn moun oubyen moun ki fèk kòmanse travay gen bon kontwòl sou fason yo depanse lajan yo.

Enpòtans on bidjè pèsonèl

Pou ou moun, on bidjè se on pyès santral nan planifikasyon finans li. Nenpòt moun ka gen plan finansye. Men si li pa gen on bidjè li ka difisil anpil pou li konnen ki pati nan aktivite finans li pou l bay plis atansyon  ann akò ak bi finansye l.

Men kèk avantaj on bidjè pèsonèl:

1. Prepare on bidjè epi aplike l san ratman ka ede on moun atenn objektif finansye li. Parekzanp, sanble lajan pou l fè on gwo acha, tankou achte on kay, oubyen pou l peye pou on sèvis ki enpòtan pou li, tankou edikasyon.

2. On bidjè ka ede on moun viv nan limit mwayen li lè l itilize l kòm on zouti pou li limite depans li. Si on moun pa t janm fè on bidjè, nan fen ane a, li ka mande ki kote tout lajan l touche yo pase.

3. On bidjè ka ede on moun peye dèt li. Si on moun ap travay pou li soti anba dèt, on bidjè ka ede l mete plis lajan nan kategori peman dèt. Parekzanp, si moun nan remake li depanse anpil pou lwazi, li ka prepare on bidjè ki pèmèt li mete mwens lajan nan kategori lwazi ak detant epi ajoute ekonomi lajan li fè nan kategori sa a nan anvlòp peye dèt la.

4. On bidjè ka ede on moun fè ekonomi. Ekonomi lontèm: pou retrèt li, vye jou li, avans pou achte on kay… Ekonomi mwayentèm: pou on moun pran vakans ak fanmi l. Ekonomi koutèm: pou akimile fon pou ka ijans. On bidjè ka ede l gen kontwòl sou kijan l depanse lajan l konsa l ap ka koupe sou depans ki pa nesesè epi fè plis ekonomi.

Sa yo se kèk avantaj on bidjè pèsonèl, men li enpòtan anpil pou on moun konnen pou ki rezon li fè bidjè, paske lè rezon an/yo klè nan tèt li, sa ka motive l fè plis efò pou l kontinye itilize bidjè a.

Yon modèl bidjè pèsonèl pou on mwa:

Ribrik Estimasyon Reyèl
Rantre    
Salè (premye djòb) $2500.00 $2500.00
Salè (dezyèm djòb)     850.00     850.00
Total Rantre $3350.00 $3350.00
     
Depans    
Lwaye $1500.00 $1500.00
Taks     402.00     402.00
Bil machin     175.00     175.00
Elektrisite     135.00     135.00
Telefòn ak entènèt     110.00     130.00
Asirans     230.00     230.00
Manje     405.00     465.00
Lwazi       80.00     100.00
Lesiv       65.00       80.00
Total Depans $3102.00  $3217.00
     
Ekonomi $  248.00  $133.00

Kòmantè:

Kòm nou kapab wè, bidjè a moutre moun sa a depanse plis pase montan li te planifye pou li depanse a. Si li serye nan jefò pou ekonomize $248 chak mwa apre depans, li ta dwe revize depans li yo epi koupe nan depans ki pa esansyèl yo.

Plan bidjè pou biznis

Bidjè yon biznis se on plan ki esplike kijan biznis la pral depanse lajan k ap disponib pou l depanse.

Menm jan ak bidjè pèsonèl, bidjè biznis gen 3 pati.

Premye pati a se lis ak sous tout lajan antreprenè a/yo espere resevwa pou ane k ap vini an: benefis ki ap soti nan lavant machandiz/sèvis, lajan lòt moun pral envesti nan biznis lan, lajan biznis lan ap ranmase nan men moun ki te fè kredi lakay yo.

Dezyèm pati a se lis tou sa konpayi an planifye pou li achte ak pri chak bagay pral koute.

Twazyèm pati a se pwofi oubyen defisi konpayi a ka fè selon fason dirijan yo jere zafè konpayi an. Si kantite lajan konpayi an espere resevwa plis pase depans li planifye pou l fè, konpayi a ka pwojte on pwofi pou ane a. Konsa tou, si depans li planifye pou l fè ap plis pase lajan li espere resevwa, konpayi an ka pwojte on defisi pou ane a.

Enpòtans bidjè pou on biznis

Pou on biznis, on bidjè enpòtan pou plizyè rezon:

1. Yon bidjè ki byen prepare pèmèt biznis lan konnen nan nenpòt ki moman kijan finans li ye. Konesans sa a pèmèt antreprenè a/yo planifye davans, mete anplas estrateji pou agrandi biznis la, anplwaye plis moun, envesti nan nouvo pwodui ak ekipman, fè pwojeksyon sou kantite pwofi li/yo pral fè.

2. Yon bidjè ki byen prepare pèmèt biznis lan atire envestisè, ogmante posiblite pou li jwenn lajan prete, pran desizyon nan nivo salè l ap peye, nan depans pou li fonksyone ak nan lòt benefis pou anplwaye.

3. Yon bidjè ki byen prepare pèmèt biznis lan planifye ane a epi gade pi devan. Lè biznis lan prepare bidjè li nan kòmansman ane a, li ka wè depi an lagan ki pwoblèm ki ka parèt devan l, ki ajisteman l ap gen pou li fè nan jan l ap fonksyone, si l ap gen pou l ogmante oubyen diminye pèsonèl ak kantite materyèl l ap bezwen..  Se bidjè a ki ap pèmèt biznis lan antisipe tout chanjman k ap nesesè pou antreprenè a/ yo fè.

4. Yon bidjè ki byen prepare ka ede biznis lan defini priyorite l, kidonk mete lòd nan sa l vle reyalize on jan pou evite fè depans initil.

5. Yon bidjè ki byen prepare dwe prevwa on plan pou biznis lan ekonomize lajan l ap bezwen sizoka gen ijans ak lajan l ap bezwen pou li achte pwopriyete, pou l achte ekipman l ap bezwen pou li agrandi.

Yon modèl bidjè pou biznis:

Non konpayi an: ________________________________________

Nimewo Idantifikasyon: __________________________________

Dat bidjè a prepare: ______________________________________

REVNI RESÈT ESTIMASYON RESÈT DIFERANS
LAVANT APRE DEPANS 22.000 21.800 200
ENVESTISMAN 4.000    
TOTAL RESÈT 26.000    


     
DEPANS FONKSYÒNMAN MONTAN DEPANS ESTIMASYON DEPANS DIFERANS
SALÈ 3.000 3.500 500
PIBLISITE 1.200 900 -300
KONTABLITE 500 750 250
FRÈ LIVREZON 3.200 3.400 200
LWAYE 6.000 6.000 0
MATERYO 1.100 900 -200
ASIRANS 420 420 0
TELEFÒN 310 300 -10
ELEKTRISITE 630 600 -30
TRANSPÒ 275 260 -15
TOTAL 16.635 17.030 395

Jan nou te di nan kòmansman chapit la, on bidjè se on zouti pou ede on moun osnon on biznis mete lòd nan aktivite finans li, fonksyone selon mwayen lajan li dispoze. Wòl prensipal on bidjè se pou jesyon lajan. Kidonk, li enpòtan pou nou gade kisa lajan ye, ki kote konsèp sa a soti, ki enpòtans lajan nan devlopman sosyo-ekonomik on moun, on pèp, on peyi. Se aspè sa yo nou pral abòde nan 2 pwochen chapit kwonik la.

Joseph D. Chery/Jozèf D. Cheri

Foto: Circular-economy-by-Kevin-Dooley-is-licensed-under-CC-BY-2.0.jpg

“zòt pale franse, zòt pale laten,
mwen pale kreyòl, mwen renmen lang an mwen”
                                          

Jazz des Jeunes

M pap kite mwa septanm nan pase san m pa jete dlo pou parenn mwen Félix Morisseau-Leroy, san m pa jete twa degout admirasyon, twa degout onèrespè, twa degout lanmou, twa degout rekonesans pou onore memwa vanyan entelektyèl sa a, defansè konsekan sa a de lang kreyòl la. M te dwe ekri omaj sa a depi kòmansman mwa septanm nan. Men nan fè lagokache ak dat yo, dat 5 septanm nan al kache byen lwen, anba dlo, nan fon dlo rivyè Lagoslin. Se Simbi ki jwenn dat 5 septanm nan, li mennen l ban mwen, mouye tranp. Simbi ban m sa nan bon ti mamit. Li fè m konnen gen yon 1999 ki te nan lagokache a tou. Apre sa, li rale zòrèy mwen, li di m laj ou rive la a, ou pa kab nan lagokache ankò. Wi Simbi, vous avez vòt rezon dan vòt pla men w. Kreyòl pale, kreyòl konprann.

5 septanm ki sot pase a fè Morisseau 17 lane depi li pati, depi l al «fè yon ti vwayaj nan lalin». Lò l mouri, li te gen 87 lane. Men nou te konnen alapapòt li pa t ap tounen, paske sou tè a sa te twòp pou li, twòp «moun ap touye moun, sivilizasyon k ap fini ak ras la». Sou tè a lò se pa chalè grangou, se fredi maladi k ap toutouy fanm kou gason, timoun kou granmoun. Lò se pa mechanste FMI, se deblozay kriminèl lagè Tonton Sam ak Tantin Lafrans k ap fin depafini limanite a.

Morisseau al tire kont, jwe bezig, jwe echèk, jwe domino ak Papa Desalin, Chalmay Peral, Jak Aleksi, Jak Roumen, Antoni Lespès, Jan Jak Desalin Ambwaz, Yanik Rigo, Adriyen Sansarik, Mari Vye, Jeral Brisson, Kal Levèk ak pakèt lòt yo ki goumen pou kòz peyi a, ki tonbe pou yo te ka leve Ayiti anba chay malè k ap kraze l depi 1806 e ki vin agrave depi 1915. Morisseau al pote mesaj ba yo, di yo menm sa yo te konnen avan yo te vin sou lalin nan, enben

tout tan latè a ap vire                                                                                                      

Gan yon gwo madanm                                                                                                  

Yon gwo lougawou fanm                                                                                                

Yo rele sivilizasyon                                                                                              

K ap kraze ti nèg kou foumi                                               

Morisseau fèt nan Grangozye. Li se bon jan fanmi m sou bò manman m ki siyen Morisseau e ki moun Ansavo. Kidonk, Grangozye, Jakmèl ak Ansavo se kòm yon triloji jeyografik ki makònen ak santimantal nan nanm Morisseau. Lò m fèt, manman m pat kab gen yon pi bon lide pase lò l te mande Morisseau batize premye pitit gason l lan. E se grasa Morisseau mwen goute sèl mèvèy sa a yo bay pou entelektyalite. Se grasa Morisseau mwen vin konnen, mwen vin konprann enpòtans, bèlte, gangans, bwòdè lang kreyòl nou an.                                            

Si se pat pou Morisseau ki t ap satiyèt mwen pandan monpè t ap koule dlo benit sou tèt mwen, jounen jodi a mwen pa ta nan kan entelektyèl pwogresis mwen ye jodi a. Fò m di nou tou,lò yon timoun fèt ak kwaf, l andwa tande tousa yon pè ap di pandan seremoni batèm nan. Se bon pawòl, wi. Se kon sa lò pè a ap di : je te baptise au nom du Père, du Fils, bagay chòy, mwen tande Morisseau di (nan kè l): ou mantò, monpè, piti sa a se kinan m; se mwen k ap batize l, m ap batize l nan non Papa Desalin, nan non Ginen yo. Sa w pa konnen monpè pi gran pase w. Kòm pèsonn lòt moun pa t tande, m tou batize katolik apostolik, womèn.

Detoutan, mwen toujou santi m fyè m te gen yon parenn kon sa ki se lonè peyi a, lonè yon entelektyèl ki pa janm trayi kòz mas pèp la, lonè lakilti, lonè kilti peyi nou, lonè yon gason vanyan ki bay lang kreyòl la ses lettres de créance, ki fè kou l te konnen pou lang kreyòl la te vin egalego nasyonal nasyono ak lang franse a, ak tout lòt lang ki egziste sou latè beni. Se Morisseau ki pral montre nou richès lang kreyòl la nan Antigòn, nan Wa Kreyon. Se Morisseau ki pral montre nou kouman Antigòn se yon bèl fanm nan tout lang, yon fanm djanm nan tout lang, yon fanm rezistans nan tout lang, «yon ti fi ki konn ki jan pou l mouri», kit se an grèk, kit se an kreyòl.

Se avèk Dyakout I Morisseau pral kore lang kreyòl la nètalkole. Nan dyakout sa a, Morisseau lage yon dal pwezi ki kòm reprezante fondal natal yon literati kreyòl tounèf. Men Morisseau pa fè pwezi pou plezi fè pwezi, se pa pwezi «pou zòt ak bouch yo kou bouda poul / vin resite nan salon», pou ti nèg save bat bravo pou yo. Andedan chak lapawoli gen yon baton dinamit sosyal, yon baton dinamit politik ki gen pou esploze yon jou pou sote tout enperyalis ki vòlè souverènte nou, yo menm ki mare sosis yo ak oun makòn konkòday ayisyen san lonè ki yo menm mete ansanm ak yon makòn desandan ‘‘arab bwèt nan do’’ pou vann diyite peyi a, pou vann peyi a ak mouche Clinton, madan Clinton.

Yo toujou ap pale de livre de chevet. Enben, Dyakout 1,2,3 Morisseau a se youn nan twa liv mwen kenbe bò tèt mwen. Se kòmkidire m gen twa bib bò tèt mwen, se yo k lapriyè m, se yo k fòs mwen, se yo ki ede m kenbe. Kou ti dekourajman ta sòti pou ban m pwoblèm, lò m tande zòt ap di nou se soudevlope, m annik rale Dyakout la, m foure men m mwen pran, mwen li:

Pa pito moun sou lòt latè yo

K ap vire dèyè lapousinyè yo

Te vini fè yon michan alyans pou lepwogrè

Ak yon kokenn asistans teknik

Pou ride Lamerik ak Lewòp

Devlope ti gout tou

Lò sa pa bon vre, parenn mwen fè m sonje Jak Aleksi ki «t ap di n toujou kenbe». Menm jan ak Morisseau, ak Konpè Jeneral Solèy la :

M viv pou m kenbe

M ekri pou m kenbe

Se depi 1953 Morisseau te ekri l: rele madichon sou tèt l-OTAN / kriye chalbari dèyè Etazini / soutni Kiba. Nou wè sa l-OTAN an fè nan peyi Yougoslavi, sa l fè nan peyi Libi, e sa l soti pou l fè nan peyi Siri e se l ap pare pou l fè ansanm ak tout Israyèl nan peyi Iran. Se madichon sèlman jounen jodi a nou ka bay l-OTAN. Men jou va jou vyen, se sa sèlman m ka di. Fò n kriye chalbari dèyè Etazini pou kantite krim yo fè nan peyi Irak, nan peyi Afganistan, nan Nikaragwa, nan peyi Venezuela, nan peyi pa nou kote yo soutni 2 koudeta ki mennen moun nan mas pèp la mouri pa makòn, nan peyi pa nou kote yo fè magouy sal jouktan yo ban nou kòm  prezidan yon mizisyen-gwouyadò-nan-kanaval. Wi Morisseau, wi parenn, n ap toujou soutni Kiba tèt kale, Kiba ki se limyè nou nan lannuit tray ak lamizè n ap travèse depi twa lokipasyon.

E kouman pou m pa kouri pran Dyakout lan pou m chita ak Papa Desalin pou m pale avè l, pale ak towo Desalin, papa Desalin ki va leve yon jou pou met lòd nan dezòd, pou met lòd nan dezòd politisyen dokale yo, politisyen malpouwont yo, politisyen apoula pou lajan yo, politisyen «30%» yo, politisyen-mèsi-papa-washintonn yo, politisyen grennsenk yo k ap mete ajenou nan pye mouche Blan mouche Kouman pou di : yès sè. Wi, parenn, se ou menm k aprann mwen se Desalin, se li menm menm ki «ban n solèy /ki ban n lalin / ki ban n sè, frè n /», ki ban n yon peyi.Wi, fòk sa fini zafè «la fraternité humaine / l’humanité, la civilisation» nan bouch-bouda poul ipokrit yo ki vin ak yon bib, ak «colliers de verre et menottes d’argent», ak bato de gè pou egzije nou peye san mil fran lò kòm swadizan dedomajman pou krim yomenm yo te fè, ak ven mil sòlda je vèt pou pran tè nou, tou sa k anba tè nou, esplwate fòs kouray travay malere malerèz yo nan izin lamizè yo, foure yon eleksyon fo mamit an 2010 nan gòj nasyon an. Fwenk, fòk sa fini. E se yon sèl moun mwen konnen, yon sèl moun nou konnen, se Desalin. Jodi a parenn, m vin di w mèsi, pèp ayisyen an di w mèsi, m ap di mèsi papa Desalin. M vin jete twa degout pou ou, twa degout admirasyon, twa degout onèrespè, twa degout lanmou, twa degout rekonesans; m vin bat tanbou kreyòl la pou ou, asotò kreyòl la pou ou, m win sonnen ason libète a, ason diyite nou pou nou jwenn souverènte nou kanmèm yon jou.

Pou m sa di w orevwa, kite m chante pou ou yon chante lakay, yon chante ki sòti nan nannan fòlklò peyi a, nan trip kiltirèl peyi a. Se pa pou Wangòl m ap chante l, se pou oumenm, parenn. M vin chante l ak tout kè m, ak tout nanm mwen, ak tout bon souvni Ansavo yo, ak tout Simbi yo, ak tout Lasirèn yo, ak tout lespri Ginen yo, ak tout bon jou move jou legzil la, m vin chante:  parenn o w ale, ki lè w a vini wè n ankò, w ale. Kilè w a vini wè n ankò peyi a malad, ki lè w a vini wè n ankò n ap toujou kenbe, ki lè w a vini wè n ankò, w ale.                                                                                    

Fanfan la Tulipe – September 28, 2016

Haiti Liberté

Powèm: Mèsi Papa Desalin, Félix Morisseau-Leroy/Feliks Moriso Lewa
https://youtu.be/BiqDtgW54wc     
Vwa: Jacques Jean Baptiste

https://soundcloud.com/radionou/felix-morisseau-leroy-mesi-papa-desalin    Jacques Jean baptiste

Foto: Stephen Malagodi

Peyi m nan pa konn li, yo fè lekòl twò chè pou li.

Nou ka tande pawòl sa a nan chante “Manje bliye” ki sou on albòm Beethova Obas (Kè m poze, Aztec Musique, 2003).

https://music.youtube.com/watch?v=8XeOK8Sj4Zo&list=RDAMVM8XeOK8Sj4Zo

Se on pawòl ritounèl, on pawòl tilandeng, on pawòl ale-tounen, ki fè pati on kè: « Di m kisa w pral ekri / Di m kisa w pa p ekri / Peyi m nan pa konn li / Yo fè lekòl twò chè pou li »

Pawòl la fè laviwonn dede pou l al chita tou dous nan memwa nou. Lè pawòl la anndan kè a, l antre nan konsyans nou pi byen… san n pa oblije pran konsyans. Paske se vwa tout on kominote ki pote l ban nou. Se tankou lè bann madigra a ap pase ak foul moun kò pèdi: li nèk rale w, antre nan bann, san poze kesyon, san reflechi… w al jwenn ak moun parèy ou…

Pawòl la bati byen senp, nan on mouvman « poze – depoze », on mouvman « konsta – esplikasyon » : tèks la poze konsta « peyi m nan pa konn li », epi li depoze esplikasyon «yo fè lekòl twò chè pou li». Chema klasik: poblèm – solisyon, tankou n abitye wè sa nan reklam. Ou gen on poblèm, epi yo ofri on pwodui… Nan ka pawòl chante a, nou oblije konprann pwodui a, solisyon an, se ta fè lekòl nan on ti pri ki abòdab pou tout moun si yo pa ta ka fè l gratis nèt. Sa t ap regle poblèm lan, pa vre? An n pa kouri di wi konsa!

Nan on lòt chante Beethova, nou tande pawòl sa yo: « Se pa pwoblèm lajan peyi m nan ganyen / Se on pwoblèm de san konsyans k ap touye n. » (« Ki bagay », albòm Planèt la, Le Bananier bleu, 1999)

Nou gen on gwo « poblèm konsyans » sou koze lekòl nan peyi a. Nan koumansman tèks chante « Manje bliye » a, Beethova Obas mete pawòl nan bouch on moun ki rele nan on emisyon radyo, on emisyon lib tribin, pa nenpòt ki moun—on peyizan, chantè a di nou, kidonk on abitan, moun andeyò.

« Wi meusyeu se vre m pa yon saveu / S on peyizan mwen ye / M gen dwa di sa m panse / M pa t al lekòl, m pa konn paleu franseu / Men pitit mwen pa p pase sa m andire / Se sa k fè m pa janm pè brave danje / Lekòl nan bouk la, meusyeu, se sa m vin mande. »

Sitwayen an kwè, antouka yo fè l kwè, se paske l pa t al lekòl ki fè li pa konn pale franse… kidonk se tou nòmal pou l mande pou gen lekòl nan bouk la pou pitit li pa andire sa li menm l ap andire. E se pale franse a menm k ap chanje kondisyon jwèt la! Pale franse se on privilèj pou on Ayisyen, se lekòl ki pou fè l jwi privilèj sa a. Alòske tout Ayisyen pale kreyòl san se pa lekòl yo oblije ale pou sa!

Pawòl chantè a mete nan bouch abitan an, se pa on pawòl li kreye li menm. Se on pawòl li leve tande y ap repete nan zòrèy li… Pawòl sa a chita fon, byen chouke nan leve-jwenn nou. Tèlman byen chouke, n al jwenn li nan on dyalòg ant Toto Nesesite ak lwa nan tèt Ozanfè. Nan chante l ki rele « Rose-En-Fer », ki sou albòm Tout’ Cé Vanité, Mini Records, 1980, gen on pasaj ki pati konsa:
– Toto: « Papa, tout bèl kay sa yo, tout gwo kamyon k ap fè pwovens sa yo, tout tulututu pale franse m pa kamarad moun sa yo, tout gwo batiman k ap fè pwovens sa yo; men Papa, tout fi k ap twaze gason, Papa, tout trayi zanmi, trayi pwochen sa yo, kote n ap kite yo? »
– Lwa a: « Ah ! C’est une très belle question que vous m’avez posée. »
– Toto: « O! Papa, apa w pale franse tou!? »
– Lwa a: « Radiyès kevouzèt, m te lekòl tankou tout moun, m te lekòl tankou tout moun

Pawòl la klè: pale franse = al lekòl! Pifò nan nou admèt se verite l ye… menm moun k ap travay pou sa chanje, menm moun mas pèp la rekonèt ki nan kan li. Nou ka mete Beethova Obas nan kategori sa a. Nan « Manje bliye », chantè a ban nou on bèl demonstrasyon jan yo konsidere l:

« Dechoukay pran m nan lari 7 janvye / Matisan m rankontre on bann dechoukè / Manchèt, baton, galèt / Pèp sa a pa p jwe / Fètatansyon monchè, gad jan Tipyè pase / Moun kouvri m / ‘Machin sa a fò n fouye l’ / M soti tèt mwen pou m mande sa k pase / G on nèg ki di ‘Mesye, pa gen danje. / Se Beethova, lage l, nou mèt kite l ale.’ »

Pawòl la melanje… Nou bezwen konsyans… Men nou bezwen gen bon konprann tou pou kore konsyans lan…

Pawòl la melanje… men pa gen rezon pou sa! Si peyi a pa konn li, se pa on poblèm lajan: se on poblèm konprann tout Ayisyen antre lekòl ak on lang yo deja konn pale… e se nan lang sa a yo dwe aprann li pou yo rive konn li fen. Pou peyi a ka konn li!

Se pa on règ espesyal pou Ayisyen! Nan nenpòt peyi sou latè, kit se ann Almay, ann Ejip, an Frans, an Dominikani, ann Angola, nenpòt peyi nèt… lang timoun yo antre lekòl, se lang sa a ki dwe sèvi pou aprann yo li ak ekri!

Gen tout jan yo manje manyòk anmè!

On ti pawòl ki sanble li byen inosan, men fò w konn la pou w al la. Paske pawòl pwovèb, pawòl granmoun pa janm senp.

Byen inosan… sitou lè nou chonje se manyòk anmè ki bay lanmidon (pou bonbon lanmidon, labouyi lanmidon), farin manyòk (pou kasav, bobori, doukoukou, kouchkouch, gato manyòk, kokoti, doumbwèy/boul/bòy).

Men… pou manyòk anmè pwodui tout mèvèy sa yo, sa mande travay, travay konesè ki gen sekrè pou fè manyòk anmè rann ji l… travay konesè ki lave manyòk byen lave pou yo pran sa yo bezwen an, epi jete dlo a. Men dlo sa a, dlo manyòk anmè sa a, li pa nan jwèt ak pyès ti kochon bouch pa gou anyen pa rete… Paske talè w a tande: “Vant li tankou on ti kochon ki bwè dlo manyòk!” Se on vant k ap pike devan wi… on vant bayigon. Dlo manyòk anmè pa nan rans!

Pawòl la pa inosan. Lè w tande on natif-natal di “Gen tout jan yo manje manyòk anmè”, mèt pwen an mèt ranmase pwen l. Se on pawòl menas, men ki gendwa on pawòl kapon­nay tou…

Tout bout mwa pase a, m ap tande diferan koze nan bouch plizyè moun k ap veye dat 7 fevriye… on dat madoulè. “Vle pa vle, wè pa wè… fò l ale!” Nèg bannann lan dwe konnen gen tout jan yo manje manyòk anmè.  Si l vle menm, n ap kore koze a pou li ak on pawòl marasa: Si fè pa t koupe fè, machòkèt pa ta viv. Enben, se nou, se li: n ap jwenn on jan pou n regle avè l.

On politik memwa (DPGP 1, pp. 25-27)

 

Jedi 27 Janvye 2005, radyo, jounal, televizyon, entènèt te manche klewon yo pou fè lemonn antye chonje dat sa a te fè 60 lane depi sòlda lame wouj, lame sovyetik la, te antre nan kan Ochwits [Auschwitz] kote yo te jwenn nan zòn 7 mil restan-lanmò, kretyen-vivan zo-mangay ki te rive twon­pe lanmò. (Kan sa a, kote plis pase yon milyon moun te pè­di lavi yo, epòk dezyèm gè mon­dyal la, se te youn nan 6 kan-izin lanmò mesye Nazi yo te tabli pou elimine Jwif ak lòt moun yo te twouve ki pa te dwe egziste.)

Nan tout seremoni ki te fèt jou 27 Janvye a, gen on pawòl enpòtan ki te pale: Fò nou tout fè on jan pou sa k te pase an 1940-1945 lan pa janm rive ankò. Men, ki jan nou pral fè sa? Ki mwayen nou genyen pou sa? Gen moun ki di se pou Nasyonzini veyatif, epi tou se pou l pare pou l kwape ra­yis­man sou nenpòt ki fòm li ta parèt. Se pou gouvènman tout nasyon sou latè mete tèt yo ansanm pou yo defann dwa tout moun san paspouki, san jeretyen. Kidonk, fò nou tout, sitwayen latè, kretyen-vivan, nou egzije gouvènman nou yo pou yo suiv prensip sa a. Fò tou nou sispann di: “Ki mele m? Sa pa gade m!” Nou gen devwa pou nou ouvè je nou avèk zòrèy nou pou nou suiv sa k ap pase. Nou gen devwa pou nou fouye chache, pou nou aprann, pou nou chache konprann. Nou gen devwa pou nou chonje. Se pi gwo devwa nou: CHONJE.

Apre 1940-1945, gen kantite lòt zak san-manman ki fèt, menmsi òganizasyon entènasyonal yo pa mete yo nan menm nivo ak sa Nazi yo te fè Jwif yo: Kanbòdj [Cambod­ge] (1975), anba rejim kominis Pòl Pòt [Pol Pot] la, plis pase 2 milyon moun pèdi lavi yo; Gwatemala [Guatemala] (1982), avèk sipò militè peyi ki deklare lagè kont sistèm kominis, gouvènman an masakre on kantite vilaj Endyen Maya yo—paske yo te akize yo konmkwa yo ta sipòtè geriya ko­mi­nis; Wannda [Rwanda] (1994), le 6 avril, ak kout zam, bandi desann avyon ki te gen prezidan an ladan l: patizan prezidan an, Outou yo, masakre depi se Toutsi yo ka jwenn—nan zòn yon milyon Toutsi tonbe; Boznya [Bosnia-Herzegovina] (1995), plis pase 200 mil Mizilman pèdi lavi yo—nan operasyon “detwi move plan” pou yo pa gate ras.

Egzanp sa yo moutre nou tantasyon pou sila yo ki gen fòs, sila yo ki gen pouvwa, sila yo ki gen zam, sila yo ki gen mwayen pou bouche je moun ki ta dwe konsène, sila yo ki konnen yo gen asirans zòt, zanmi yo, ki pral kase fèy kouvri sa pou yo ak tout kalite eskiz mawon, tantasyon pou tout ekip moun sa yo pase dwa lòt anba pye, elimine moun yo santi ki deranje yo osnon yo pa vle wè devan je yo, tan­ta­syon sa a li toujou la.

Èske nou santi sa konsène nou? Èske nou santi pawòl k ap pale la a se pawòl pa nou tou, nou menm Ayisyen? Kèl­keswa repons chak moun ap bay, mwen menm, m vle di wi, byen fò: tout pawòl sa yo se pawòl pa nou tou. Nou menm Ayisyen, nou gen anpil pou nou chonje kòm pèp. E se pa chonje pou chonje: se lè nou pase bay ti jèn nou yo espe­ryans nou fè ak leson nou aprann, n ap kapab kreye on me­mwa pèp. Nou pa p kapab bati lavni, si nou pa chonje pase nou: n ap toujou rete nan moman prezan, san koneksyon avèk yè, san rèv pou demen.

Gen on kesyon ki merite poze: Ki sa n ap mete nan me­mwa pèp sa a? Ki politik memwa n ap rekonèt? Nou chak, nou gen esperyans pèsonèl pa nou: nou chonje sa nou viv, e nou chonje sa nou vle tou. Esperyans pèsonèl enpòtan pou chak moun: se sa ki fòme nou, se sa ki fè karaktè nou; se dèyè yo n al kache lè nou pè; se yo menm nou mete devan lè kè nou kontan. Men nou chak, nou gen esperyans gwoup tou, selon zòn nou soti, selon epòk nou fèt. Se esperyans gwoup nou chak ki pral sèvi fondasyon memwa gwoup nou. Se esperyans tout gwoup ansanm ki pral sèvi baz pou on memwa pèp. Gen ti gwoup, gen gwo gwoup. Gen gwoup katye, gen gwoup bouk osnon gwoup vil. Memwa ti gwoup al pataje ak gwo gwoup. Chak ti gwoup debouche sou on gwo gwoup. Bouch an bouch, youn di lòt. Manman ak papa pase pawòl la bay pitit. Mèt ak Matmwazèl lekòl pase pawòl la bay elèv. Jounalis pase pawòl la bay piblik la. Istoryen make pawòl la nan fèy papye listwa. Pou me­mwa. Pou listwa.

Chak sitwayen anndan on gwoup gen reskonsablite pou l chonje. Se konsa memwa gwoup la ap ka rete vivan. Pyès moun pa ka chonje pou on lòt, se chak moun ki pou chonje pou tèt li. On moun ka ede on lòt chonje. Ou kapab mande on moun pou l fè ou chonje on bagay pi devan, men pa gen pyès moun ki kapab chonje pou ou. Se devwa nou chak pou nou chonje.

Gen on sanba ki di: “Yo bwè nanm yo nan on ti vè kle­ren. Yo bliye lavi. Tou sa se lavi.” M swete se pa avèk nou l ap pale. On moun ta gendwa pran on ti vè pou l pase on kalkil, men koze bwè pou bliye, se on lòt kesyon. Nou pa gen dwa bliye!

Nou pa gen dwa bliye masak Ayisyen an Dominikani an 1937. Nou pa gen dwa bliye Vèp Jeremi, 1964. Nou pa gen dwa bliye 28 Novanm 1980. Nou pa gen dwa bliye Riyèl Vayan, 29 Novanm 1987. Nou pa gen dwa bliye 30 Sektanm 1991. Nou pa gen dwa bliye Gasnè Remon [Gasner Raymond] ak Jan Dominik [Jean Dominique]. Nou pa gen dwa bliye siklòn Azèl ak David. Nou pa gen dwa bliye…

Si nou pa chita sou menm bit

Nou pa ka wè laplèn menm jan

Si nou pa chita sou menm tèt mòn

Nou pa ka wè degenn lakansyèl sou menm kadans

Si nou pa p gade lorizon nan menm linèt

Nou pa ka wè tolalito lalin sou menm woulib

Si nou pa kanpe menm bò menm kote

Nou pa ka wè laviwonndede larenn solèy sou menm konpa

Si nou pa p gade nan menm miwa nan menm pozisyon

Nou pa ka wè menm imaj

Si nou pa p brase menm chodyè

Nou pa ka pran menm sant

Si nou pa p separe menm manje

Nou pa ka pran menm gou sou pwent lang nou

Si nou pa tande menm son menm kout tanbou menm mizik

Nou pa ka danse menm jan ni sou menm rit ni sou menm pye

Depi nou kontinye mache gaye ak vye jès depaman

Nan rapousuiv lonbray lafimen

K ap fè valeryann mi wo mi ba tribò babò

Nou pa pral okenn kote.

Tèks: Franketienne

Vwa: Billy Midy/Bili Midi ak Schneider Laurent/Chnaydè Loran

Gen gagotay

Gen gaspiyay

Gen gagòt

Gen gildiv

Gwo gwòg

Gwo gato

Gwo gouman

Gwo goudiye

Gwo gouyav

Gwo gwouyad

Gwo graje

Gwo gita

Gwo grate

Gen gete

Gwo griyen

Gwo gangans

Gwo gabadin

Gwo gwayabèl

Gwo nèg jeyan

Gen geri

GEN B

Gen granchire

Gran panpan yo

Gwo gòje

Gwo gouvènè

Gwo gouvènay

Gwo ganstè

Gwo grinbak

Gwo galon

Gwo grenad

Gwo gaz

Gwo gwo je

Gwo gouden

Gwo grefye

Gwo gramè

Gran dizè

Gwo galonnen

GEN Z

Gade gad

Gade gadkòt

Gade Grasya

Gen grangou

Gen gason

Gwo grenn

Gwo Goman

Goman grandi

Gen gagann

Gen gèp

Gen gonm

Gwo gòl

Gen gagit

Gen galata

Gen gridap

Gen grèv

Gen gagè

Gen goumen 

Gen grenadye

Gen geriya

Gen gang

Gen gangstè

Gen gangstè

Gen gangstè

Gen gangstè

Gen gangstè

Gen gangstè

Gen gangstè

Gen gangstè

Gen gangstè.

Elienè (Lyonel Legros), Sèl, me 1976, 2-28

                                           Desanm, 2020

KLIKE LA A POU W KA PATISIPE NAN KONFERANS LAN.

Nan prezantasyon sa a Menes Dejoie gade plas Kreyòl ak vodou te genyen nan mouvman rezistans ak liberasyon mas esklav yo nan tan lakoloni. Li esplike sa k pase apre zansèt te rive rache libète yo ak endepandans peyi a nan men kolon blan yo.

Dejoie gade ki sa k pou fèt pou transfòmasyon sosyete a debloke kote li ye depi 1804 la.

 

6 Desanm 2020 :   Kreyòl : Lang Rezistans, Lang Liberasyon, Lang Transfòmasyon Ayiti – Pwofesè MENES DEJOIE / Espas Kreyòl
 
Konferans sa yo ap fèt soti 6pm pou rive 8pm sou platfòm “Zoom” “Haiti Edu-Action” https://us02web.zoom.us/j/87626829190?pwd=bkdia2QwN3V2aHZjT25wbFpxKzVuUT09
(Meeting ID: 876 2682 9190 Password: 233486).
Nou espere ke w ap patisipe avèk nou nan chita koze sa yo e, deja, n ap di w mèsi anpil pou desizyon entèlijan sa a.