Pwovèb Nan Dyaspora: Ki Wòl Yo?

Rozvel Jean-Baptiste (Wozvèl Janbatis)

On moun ki kite peyi l, al viv on lòt kote, menm si li ta debake kote sa a ak rad sou kò l sèlman, gen on bagay ki en­­pò­tan dimil fwa pase tout byen li te ka posede li pote avèk li: bagay sa a, se memwa li. Se me­mwa on moun ki tout vi li. Si on moun pa ta gen memwa, nou ta gendwa konsidere li pa egziste. On pa­ti nan memwa chak moun se souvni pèso­nèl li: se memwa fanmi ak zanmi, se me­mwa katye ak vil, se memwa tout eks­pe­ryans pèsonèl. On lòt pati nan me­mwa nou, se on me­mwa eritaj, kidonk memwa le­ve-jwenn nou, me­mwa tout on gwoup moun: se me­mwa abitid­ ak koutim (abitid manje, abitid abiye, abi­tid bon lizay, koutim jwèt, kou­tim fèt, kou­tim ren­men…), se me­mwa tou lang gwoup la pa­le. Anvan m antre pi fon nan koze a, kite m es­plike lide leve-jwenn lan: M sèvi ak lide sa a nan sans tout bagay nèt nou jwenn ki eg­ziste nan sosyete depi nou gen kon­esans: tankou lang, pren­sip, abitid, koutim… Men leve-jwenn lan, se pa on ba­gay ki rete kachte nan on bwat: li la nan lavi nou, nou sèvi avèk li, ki­donk li chanje, li adapte, li devlo­pe menm jan avèk nou. Konsa chak timoun ki fèt nan on sosyete vin eri­tye leve-jwenn lan nan on pwen nan devlopman leve-jwenn lan.

Lè on gwoup moun ki gen menm memwa leve-jwenn vin twouve yo nan on menm peyi, se memwa leve-jwenn yo ki kenbe yo ansanm, se li menm ki pè­mèt lòt gwoup moun, ki gen memwa eritaj pa yo, re­konèt yo kòm on gwoup. Pa­ti ki pi enpòtan nan me­mwa leve-jwenn lan, se lang tout gwoup la pale a: se lang lan ki sèvi kòm siman leve-jwenn lan. Se li menm tou ki pèmèt gwoup la transmèt tout pati en­pò­tan nan leve-jwenn lan bay timoun k ap fèt nan gwoup la. Kidonk, pou gwoup la reyisi nan travay sa a, li enpòtan pou l konprann plas lang lan: fòk tout gwoup la sèvi ak lang lan, fòk li pale l, fòk li ba l va­lè, fòk li pa lage l, fòk li pa voye l jete.

Gen 2 gwo fòs k ap fè presyon sou tout gwoup k ap fè efò pou yo konsève epi transmèt lang yo ak le­ve-jwenn yo nan dyaspora: pre­myè­man, nesesite pou gwoup la aprann lang ak leve-jwenn sosyete kote li ta­bli a, pou li kapab rive jwenn plas li nan sosyete sa a: kòm gwoup la pa ka reaji an blòk devan presyon sa a, gen tandans pou gen moun nan gwoup la ki me­­pri­ze oswa lage lang lan ak tout leve-jwenn lan; de­zyèm­man, timoun ki fèt nan gwoup la, gen plis chans pou se lang ak leve-jwenn sosyete kote yo fèt la ki sèvi kòm memwa eritaj pa yo—kidonk lang ak le­ve-jwenn grandèt yo re­te sèl­man kòm on memwa pè­sonèl pou yo.

Chema m prezante la a, se fason nòmal sitiya­syon an pa­rèt pou nenpòt ki gwoup ki tabli nan dyas­pora. Men plis on gwoup gen pwoblèm pou l ak­septe lang li ak leve-jwenn li, montre li fyè de yo, se plis li gen pwoblèm pou l kenbe yo nan dyas­po­ra. Gwoup pa nou an soufri jan de maladi sa a. Nan on sitiya­syon konsa, li enpòtan pou tout moun k ap re­fle­chi sou lavi kominote a chache idantifye epi kon­prann mwayen kòdyòm gwoup la kapab sèvi pou ede l kenbe lang li ak le­ve-jwenn li.

Sou fontyè lang ak leve-jwenn nou kontre ak pwo­vèb yo. Kite m bay on ti presizyon la a tou. Mo «fon­tyè» a pa vrè­man montre rapò ki genyen ant ‘lang’ ak ‘leve-jwenn’ pas­ke se pa on rapò ki senp: 1) Lang lan se on pati nan le­ve-jwenn lan, menmsi se youn nan pyès ki pi enpòtan nan le­ve-jwenn lan; 2) Lang lan pèmèt nou pale de leve-jwenn lan, de tout pa­ti leve-jwenn lan, menm de lang lan tou li menm—dènye koze sa a se on fonksyon ki enpòtan anpil pou moun k ap tra­vay sou lang; 3) Lang ak leve-jwenn gen on rapò ale-vini: youn aji sou lòt, tout tan, san rete.

Lè nou pran tout pwovèb yo ansanm, se tankou on ja ki chaje ak bon pawòl. Se on richès pou tout moun ki manm leve-jwenn lan. Chak pawòl kachte nan on ti anvlòp; lè ou dekachte, ou jwenn on ti ran­mase eksperyans lavi nou kòm pèp, on leson: sa pou nou fè, sa pou nou pa fè; sa k dwe fèt, sa k pa dwe fèt; jan sa fèt pou fèt, jan sa pa dwe fèt. Pa eg­zanp, lè nou di: “Chen di gade pa twòp!”, leson nou vle fè chon­je se eksperyans lè on chen kanpe ap gade, gen es­pwa, depi moun l ap ga­de a poko fin manje, li ka jwenn on grabday. Se sa leve-jwenn nou ban nou, e se sa lè n ap gran­di nou kwè. Se sa k fè yo konsidere chak pwovèb tankou on pawòl granmoun: on pa­wòl eksperyans, on pawòl sa­jès, on pawòl ki gen on ti li­myè lave­rite. Pa bliye tou: “Bouch gran­moun santi, men pawòl nan bouch li pa santi.”                                

Sèvi ak pwovèb nou yo se youn nan fason nou ka­pab ri­­ve kenbe kontak ak lang nou ansanm ak le­ve-jwenn nou nan dyaspora. Pwovèb yo kapab pèmèt jenerasyon ki prale ak jenerasyon k ap vini kenbe men youn ak lòt pou pèmèt lang nou ak leve-jwenn nou rete djanm. Pwovèb yo ban nou prensip ak mo­ral ki ka sèvi bousòl pou gide kominote a. Gen pwo­vèb pou tout sikonstans. On pwovèb kapab di plis pa­se on pakèt pawòl anpil, men tou sa kapab sèvi on mwa­yen pou granmoun tanmen on koze ak timoun sou kesyon ki enpòtan pou lavi yo. On jan pou m ka­pab montre fason nou ka sèvi ak pwovèb nan dyas­po­ra, m pral reflechi avèk nou sou on pwovèb m twou­ve ki gen on kokenn chenn en­pò­tans pou lavi gwoup nou an: «Di bonjou montre chemen.»

Gen 2 istwa Maurice Sixto ki montre klè enpòtans pou nou aprann timoun nou yo di bonjou. Sanba mèt-a-pawòl la koumanse Ti Senta­niz konsa: “Bon­jou madanm pi bon pa­se konn lawout. Pou w al wè koze sa a byen, se bò Cha­pèl Sen Wòk. Moun Bò Cha­pèl, depi w gen on bonjou nan bouch ou, y ap monte jous mòn Tayfè, jous mòn Malanga pou y al montre w nenpòt ki kay.”

Nou wè klè la a, nan esplikasyon Sixto a, de­mons­tra­syon pwovèb “Di bonjou montre chemen” an. Lè w sou wout, on kout “Bonjou Ma­tant!”, os­non “Bonjou Tonton!”, osnon “Bonjou Ti Matmwa­zèl!” ap montre w ki wout pou w fè. Konsa tou, si w pa ta konn wout tou epi ou pa ta konn di bon­jou, ou bannann. Se sa menm Sixto mon­tre nou nan Monkonpè Teyofil.  Etan Sixto ap pale ak Te­yo­fil, on nèg parèt, “san l pa menm salye Teyofil, li di Te­yo­fil kon­sa: «Koute non, èske w kapab di mwen ko­te bòs Ab­salon re­te bò isi a?» Teyofil voye msye al ma­che; nan pwòp mo pa Teyofil, li voye msye a al re­konèt li (kidonk li voye l al me­te bon sans li, bon li­zay li sou li), pou nou pa di li vo­ye l al kay Madan Bon­jou.

Di bonjou, se pa sèlman chemen, wout, adrès on ko­te ou vle ale li montre w, sa l ka montre w tou se on chemen esplikasyon, on chemen debouche. On moun ou abitye di bon­jou, on moun ou abitye salye l, si w bezwen on espli­ka­syon l ap ba ou l, osnon l ap chache l pou ou; menm jan tou, si w ap chache on travay, on relasyon bonjou kapab kre­ye on de­bou­che pou ou.

Nou ka al pi lwen toujou: lè on timoun konn di moun bon­jou, tout moun konsidere l, tout moun apre­sye l; yo di li se on timoun ki byennelve; si on malè pral rive l, tout moun dispoze pou espadon­nen l; yo fè granmoun li konpli­man, paske tout moun kon­nen se paske yo ba l bon pren­sip lakay li ki fè l byennelve. (Nou ka imajine tout konse­kans sa ka genyen lè on kominote konsidere on timoun ma­ledve.)

On timoun ki aprann di moun li rankontre bon­jou, sa pèmèt li vin gen sans respè pou moun: se nan devlope res­pè pou moun, l ap aprann vin gen res­pè pou pwòp tèt pa l. Nan respè pou tèt pa l, l ap vin gen respè pou kominote l ak pou leve-jwenn li.

Koze a te ka bout la a, men gen on degi.

Nan pale ak moun sou pwovèb, m konn tande tout ka­li­te pre­ji­je. Gen moun ki kwè pwovèb pa kon­sè­ne tout moun: dapre yo, sa konsène kèk grenn moun sèlman (tan­kou moun k ap reflechi sou pwo­vèb, moun k ap ekri, moun k ap chan­te); gen lòt moun ki kwè pwovèb se koze moun an­­de­­yò: moun sa yo fè m chonje minis Edikasyon Nasyonal la nan ‘Lea Kokoye’ : lè la­kontantman anvayi kè Derilis poutèt on 10 goud minis la lage nan men l, epi Deri­lis ap neye sèvo minis la anba pwovèb, minis la di: «Ah, ces pro­ver­bes des gens du peuple!»; gen lòt moun ankò ki kwè pwo­vèb se bagay tan lontan (se jan granmoun lontan pale, sa pa alamòd jodi a).

Nan chache materyo pou m eseye konprann po­zisyon diferan moun sa yo, m al tonbe sou on liv ki re­le Le dic­tion­nai­re des proverbes et dictons de France. Se yon liv Jean-Yves Dournon ekri, ki parèt nan mezon Hachette, nan koleksyon ‘Livre de Poche’, an 1986. Sa k enterese m nan liv la pou koze n ap fè jo­di a, se prefas la, ki parèt anba plim Msye Jean Dutourd, manm Akademi franse. Akademi­syen an esplike ki jan lè l te timoun li te konn pran pwovèb yo fè rizib, pran on pati nan youn, two­ke l ak on pati nan on lòt. Men laj vin fè l konprann pwovèb yo se on gwo kou filozofi pou malere ak ma­le­rèz yo, se sa k ba yo sipò anba siyad lavi. Nan fen prefas la, akademisyen an di: dapre li menm se lè tout kretyen vivan ta bliye tout pwovèb nèt tankou premye kazak manman yo te mete sou yo, osnon lè on save ta lage on pwovèb, epi tout moun ta konsidere sa tankou on pawòl antik, se lè sa a sèlman n a kapab pale de pwogrè toutbon vre. Msye di: moman sa a po ko prèt pou rive!

M dakò ak koze sa a. M pa konn pou nou. Pwovèb pa p janm ni kanni tankou kasav, ni pouri tankou fig yo bliye nan gad­man­je. Pwovèb ap toujou rete fre tankou ze ki fenk soti byen cho nan vant poul!

Mezanmi, pwovèb la di: « Pawòl anpil, machwè gonfle! » Mèsi pou pasyans nou!

Pwovèb Kreyòl

Abitid se vis.

Afè kay moun se mistè.

Afòs makak karese pitit li, li touye li.

Agawou di si Bondye vle.

Ak pasyans w a wè trip foumi.

Ak po ou vini ak po ou prale.

Akoma tonbe tout moun di se bwa pouri.

Akoz diri ti wòch goute grès.

Ale chache pa di pote vini pou sa.

Anbisyon touye rat.

Annafè pa dòmi.

Apa se kay bourik ou prale lè ou rive ou va wè longè baton ke li.

Apranti pa mèt.

Apre dans tanbou lou.

Apre fèt se grate tèt.

Apre yon tan se yon lòt.

Asasen toujou pè kouto.

Atake pa difisil, se fè bak ki rèd.

Atansyon pa kapon.

Avan bourik te gen maleng mouch te viv.

Avan chen manje zo, li mezire machwè l.

Avan ou ri moun bwete gade si ou mache drèt.

Avan ou tire wòch nan mache gade si manman ou pa la.

Avan mayi te donnen makak te manje grenn bwa.

Avan tiraj tout lotri bèl.

Avantaj kòk se nan zepon li.

Avèg di ou l ap ba w on kout wòch si li pa anba men li konnen li anba pye li.

Avèg pa kondi lapriyè.

Avèk pasyans w ap wè tete foumi.

Babye malfini babye poul.

Babye yanm babye tè.

Ba li bwè monte pase mèt.

Bat chen an tann mèt li.

Bat men ankouraje chen.

Batiman vapè ranni li pa bourik pou sa.

Baton gonmye miyò pase men vid.

Baton ki bat chen blan an se li ki bat chen nwa a.

Baton ou gen nan men ou se ak li ou pare move kou.

Baton ride pye pye ride baton.

Bay kou bliye pote mak sonje.

Bay piti pa chich.

Bèf dèyè bwè pi bon dlo.

Bèf ki gen anpil mèt dòmi deyò.

Bèf manje kann kabrit nan boya.

Bèf manje kowosòl se pa pou plen vant se pou bouch dous.

Bèf nan poto pa pe kouto.

Bèf pa konn di savann mèsi.

Bèf pou wa savann pou wa nanpwen repwòch.

Bèl antèman pa di paradi.

Bèl antèman pa parad.

Bèl bonjou pa vle di zanmi pou sa.

Bèl cheve pa lajan.

Bèl dan pa di zanmi pou sa.

Bèl fanm bèl malè.

Bèl kont fè bliye chagren.

Bèl nòs pa bon menaj.

Bèlmè ou ba ou kalalou pa kwè li manman ou pou sa.

Bèlmè pa janm genyen bon do.

Bèlmè pa manman.

Berejenn pa janm chanje koulè.

Bèt ki pa gen ke Bondye pouse mouch pou yo.

Bite pa tonbe.

Bòkò ba ou pwen men li pa di ou dòmi nan gran chimen.

Bòkò di li wete moun nan bouch tou men se Bondye ki fè gerizon.

Bon pa dire.

Bondye di: “Tout timoun mwen yo, kouche! Koulèv di: “Mawen atè deja.”

Bondye chase mouch pou bèf san ke.

Bondye fè chen men li pa nan grangou li.

Bondye ki Bondye gen madichon ale wè pou mwen ki chen.

Bondye konn bay li pa konn separe.

Bondye konn kenbe krab mete nan makout avèg.

Bondye konnen pou ki sa li bay chen maleng dèyè tèt.

Bondye pa janm bay moun chay twò lou pou yo.

Bouch fi pa gen dimanch.

Bouch granmoun santi men pawòl nan bouch yo pa santi.

Bouch manje tout manje men li pa pale tout pawòl.

Bouchon pa janm twonpe boutèy.

Boukannen tann bouyi.

Boulèt ki boulèt dlo mennen li ale.

Bouki al nan mache li wè kaka chen li kwè se longan gri.

Bourik chaje pa kanpe.

Bourik di se nan mache do yo poze.

Bourik fè pitit pou do li poze.

Bourik Sendomeng te mèt abiye kou l abiye koul midi fòk li ranni.

Bourik swe pou chwal dekore ak dentèl.

Bourik travay pou chwal galonnen.

Bri la pou fèt rezon la pou tande.

Byen koukou pa byen frize.

Byen mal pa lanmò.

Byen pre pa di rive pou sa.

Byen pre pa lakay.

Byen san sye pa pwofite.

Bwa pi wo di li wè, grenn pwomenen di li wè pase l.

Bwadchenn di li fò van kase li.

Bwè tafya respekte boutèy.

Chak chaplè gen kwa pa li.

Chak kochon gen samdi pa l.

Chak koukouy klere pou je li.

Chanje mèt chanje metye.

Chay pa janm twòp lou pou mèt li.

Chans kokoye genyen palmis pa genyen li.

Chay sot sou tèt tonbe sou zepòl.

Chen gen kat pye, li pa kouri nan kat chimen.

Chen ki jape pa mòde.

Chita pa bay.

Chodyè prete pa kreve pwa sèk.

Dan pouri gen fòs sou bannann mi.

De je kontre manti kaba.

De towo pa gwonde nan menm savann.

Degoute miyò pase pa pise.

Dèyè do se nan Ginen.

Dèyè mòn gen mòn.

Difisil pa bonè se lachans ki bay.

Dlo lacho blan, men li pa lèt pou sa.

Dlo pa monte mòn.

Doktè bay swen men li pa Bondye.

Doulè yon fanm se pou tout fanm.

Dwèt ou santi ou pa ka koupe l jete.

Dwèt trese kòd, kòd mare bra.

Dyab fè dyab pè dyab pa manje dyab.

Dyòl fanm se akòdeyon.

Evite miyò pase mande padon.

Fanm gaspiyè toujou dwe.

Fanm jalou pa janm gra.

Fanm pou yon tan, manman pou tout tan.

Fanmi se dra blan.

Fè koupe fè.

Fè tan kite tan.

Fezè nat fè nat li dòmi atè.

Fiyèl mouri makomè kaba.

Fòk boutèy fin plen avan bouchon jwenn.

Fòk ou konn manje pawòl pou ou gen zanmi.

Fòk ou pase maladi pou ou konn renmèd.

Foumi pa janm mouri anba sak sik.

Gade pa boule je.

Genyen pou wou genyen pou kabwèt.

Grangou se mizè, vant plen se traka.

Gwo vant pa gwòs gwo tèt pa lespri.

Intelejan twonpe leve bonè.

Jaden lwen gonbo di.

Jan poul grate se pa konsa li manje mayi.

Jan ou tann kabann ou konsa ou kouche.

Jansiv te la avan dan.

Je fon kriye davans.

Je pa dan dwèt pa kòn.

Je wè bouch pe.

Je wouj pa boule kay.

Jistis Bondye se kabwèt bèf.

Jou devenn lèt kaye kase tèt.

Jou fèy la tonbe nan dlo se pa jou a li pouri.

Jou malè wanga pa sèvi.

Jou va jou vyen.

Joumou pa donnen kalbas.

Jwèt se jwèt, kòchèt pa ladan.

Kabrit plizyè mèt mouri nan kòd.

Kalbas gran bouch pa kenbe dlo.

Kanmarad fè pann.

Kapab pa soufri.

Kapon antere manman li.

Kay koule twonpe solèy li pa twonpe lapli.

Kay piti nat anba bra.

Kayiman soti nan dlo li di ou teta malad se pou w kwè l.

Ki mele pis ak grangou chen.

Konn li pa di lespri pou sa.

Kreyon bondye pa gen gòm.

Kòfrefò pa swiv kòbya.

Konstitisyon se papye, bayonèt se fè.

Kote yo plimen kodenn, poul pa ri.

Kouto pa janm grate manch li.

Labou rete kouran.

Lagè avèti pa touye kokobe.

Lajan al kay lajan.

Lajan fè chen danse.

Lajan kase wòch.

Lajan fèt pou konte.

Lamizè fè chen monte kayimit.

Lang fanm bale lari.

Lang fanm pa gen dimanch.

Lang pa lanmè men li neye mèt li.

Lanmè pa sere kras.

Lanmò sèjan ranje kaporal.

Lanmou pa konn pantalon pyese.

Larivyè anpeche pase dlo li pa anpeche kase tèt tounen.

Lavi genyen yon sèl pòt lanmò genyen san.

Lavi se grenn chen, pa dèyè li gade.

Lawouze fè banda toutan solèy pa leve.

Lè bab kamarad ou pran dife mete pa ou a la tranp.

Lè chat pa la rat bay kalinda.

Lè pa vle kenbe kabrit li di janm li fè li mal.

Lè chodyè plen kouvèti pran pa li.

Lè ou wè yon vye zo sou chimen ou, sonje li t gen chè sou li.

Lè marengwen ap vole ou pa konn kilès ki mal kilès ki femèl.

Lè malfini vole li pa jwenn poul li pran pay.

Lè ou montre makak voye wòch se tèt ou li kase avan.

Lè ou pase maladi ou konn renmèd.

Lè ti poul cho se malfini ki dèyè li.

Lè vant plen gouyav gen vè.

Lè vant chat plen li di ke rat anmè.

Lè w ap manje ak dyab kenbe kiyè ou kout.

Mache chèche pa janm dòmi san soupe.

Mache sou pinga w `pou pa pile si ou te konnen.

Mache twonpe chita.

Madichon ou bay bèlmè ou, se li ki rive manman ou.

Makak karese pitit li jistan li touye li.

Makak di sa ki anba zong li se li ki pa li.

Makak sou pa dòmi douvan pòt chen.

Maladi gate vanyan.

Maladi pa konn vanyan.

Maladi vini a chwal li ale apye.

Malere pa dwe gen de defo.

Malere pa janm gen rezon devan grannèg.

Malè pa gen klaksonn.

Malfini pou grann poul pou grann.

Manje kuit pa gen mèt.

Manje ki bon nan bouch se li ki gonfle ou.

Manman chen pa janm mòde pitit li jous nan zo.

Mapou tonbe kabrit manje fèy li.

Manti kouri santan verite kenbe l yon jou.

Men ale men vini zanmi dire.

Men anpil chay pa lou.

Menm nan lanfè gen moun pa.

Mennen koulèv lekòl se youn fè l chita se de.

Merite pa mande.

Mizè fè bourik kouri pase chwal.

Moun ki ba ou konsèy achte kabrit nan tan lapli, se pa li ki ede w pran swen li nan tan lesèk.

Moun ki di men koulèv la se li ki tiye l.

Moun ki di ou mete sèl nan solèy pa ede ou wete li lè lapli.

Moun ki ede ou achte chwal gwo vant nan tan lapli pa ede ou ba l manje nan tan sèk.

Moun ki genyen lateng pa renmen peny.

Moun ki swe pou ou se pou li ou chanje chemiz.

Moun mouri pa konn pri valè dra blan.

Moun pa se dra.

Nan move tan kabrit rale bèf.

Nan benyen pa gen kache lonbrit.

Nan tan grangou patat pa gen po.

Nanpwen glas solèy pa fonn.

Nanpwen metye ki pa nouri mèt li.

Nèg fè lide li Bondye ba l dwa.

Ou konn konbyen ou genyen ou pa konn konbyen ou rete.

Ou konn sa w ap kite ou pa konn sa ou pral jwenn.

Ou pa dwe joure manman kayiman avan ou fin janbe dlo.

Ou pa janm konnen kote dlo pase pou li antre nan bwa joumou.

Ou wè jodi ou pa konn demen.

Ou wè moun ou pa konn moun.

Pa janm koupe dwèt moun k ap ba ou manje.

Pa konnen pa al lajistis.

Padon pa geri maleng.

Pale franse pa di lespri.

Pale moun mal se lapriyè jouda.

Pay te di pase sa malta kouvri li.

Pawòl nan kè pa gate zanmi.

Pawòl pa chay.

Pise gaye pa kimen.

Pitit se richès malere.

Pòt an bwa pa goumen ak pòt an fè.

Premye so pa so.

Pwason te fè dlo konfyans, men se dlo ki bouyi l.

Pwomès se dèt.

Pye kout pran devan.

Rakonte se vann.

Rann sèvis bay chagren.

Rat kay k ap manje kay pay.

Ravèt pa janm gen rezon douvan poul.

Rayi chen men pa di l fimen tabak.

Renmen tout pèdi tout.

Sa Bondye ba ou bèlmè ou pa kapab pran li.

Sa Bondye sere pou ou lavalas pa pote l ale.

Sa chat konnen se sa li montre pitit li.

Sa je pa wè kè pa anvi.

Sa je pa wè kè pa tounen.

Se jou babye ou konnen pawòl kache.

Sa k pa touye ou, li angrese ou.

Sa k rive koukouloulou a, ka rive kakalanga tou.

Sa k vid pa kanpe.

Sa kòk di anlè se pa sa li di atè.

Sa manman ti chat konnen manman ti rat konnen l tou.

Sa nèg fè nèg Bondye ri.

Sa ou fè se li ou wè.

Sa ou jete pa mepri ou ranmase li pa bezwen.

Sa ou pa konnen pi gran pase ou.

Sa ou pa renmen se li ou wè.

Sa ou plante se li ou rekolte.

Sa pòv genyen se li l pote nan mache.

Santi bon koute chè.

Se an jwèt yo batize jwif:

Se anvi bay ki bay.

Se bon kè krapo ki fè l san tèt.

Se kouto senpman ki konnen sa ki nan kè yanm.

Se lè koulèv mouri ou wè longè l.

Se mèt kò ki veye kò.

Se moun ki konn chimen simityè ki pote sèkèy.

Se nan chimen jennen yo kenbe chwal malen.

Se pa lè moun ap neye pou montre l naje.

Se soulye ki konn si chosèt gen twou.

Sèl pa vante tèt li di li sale.

Si bèf te konn fòs li li pa t ap kite yo mennen li labatwa.

Si kalfou pa bay simityè pa jwenn.

Si m te konnen toujou dèyè.

Si sèpantye te di sa ki nan kè l li pa t ap jwenn pèsonn moun ede li antere manman li.

Sòt ki bay, enbesil ki pa pran.

Sòt pa touye men li fè swe.

Tanbou bat nan raje, men se lakay li vin danse.

Tanbou prete pa janm fè bon dans.

Tete pa janm twò lou pou mèt li.

Ti bout kouto miyò pase zong.

Ti chen gen fòs devan kay mèt li.

Ti pwason suiv kouran.

Timoun fwonte grandi devan bawon.

Timoun fronte fè bab nan simityè.

Tonbe ki pa leve se lanmò.

Tòti soti nan dlo li di ou kayiman gen malozye, kwè li.

Toujou gen retay kay tayè.

Tout priyè genyen amèn.

Twò prese pa fè jou louvri.

Twòp dèy nui mò.

Twou manti pa fon.

Van jete grenn se lapli ki fè l pouse.

Vant plen di gwayav mi gen vè, vant vid di kite m wè.

Van vante li woule pilon ale wè.

Vodou pa dans blan men lè li angaje li danse li.

Vòlò vòlò vòlò dyab ri.

Vye chodyè fè bon kalalou.

Vye chodyè fè pi bon manje pase chodyè nèf.

Vye manman pare pou zepina, zepina pare pou vye manman.

Vye moun pa vye chen.

Vwazinay se fanmi.

Wòch nan dlo pa konnen doulè wòch nan solèy.

Wont pi lou pase sak sèl.

Yo pa konte wowoli.

Yon jou pou chasè, yon jou pou jibye.

Zafè kabrit pa zafè mouton.

Zafè moun se mistè.

Zanmi lwen se lajan sere, zanmi pre se kouto de bò.

Zanno kase nan sak grenn li pa pèdi.

Zèb ou pa vle leve nan jaden ou, leve devan pòt ou.