Jewografi kreyòl Jean Marie Théodat (Jan Mari Teyodat)

Nan peyi d Ayiti, gen yon polemik ki gonfle sou kesyon lang lan. Gen de moun ki panse fò k nou ta kite afè franse a atè, paske pifò Ayisyen pa konprann ni. Epi tou, gen lontan depi se gran nèg sèlman ki pale li. Yo te sèvi avèk li tankou yon baboukèt pou anpeche pèp la pale sa li bezwen. Si ou pa te ka pale franse, ou pa te gen dwa alapawòl.

Gen de lòt ki di ou : » kreyòl la pa lang, li pa gen dwa depase pòt kizin nan ». Yo fè ou konnen ke pa gen ase moun ki pale kreyòl nan lemonn, pa gen ase liv ki ekri ladann, pa gen ekriven ki chwazi li kòm sèl mwayen pou pibliye. Agiman sa yo pa ka anpeche nou konsidere ke enterè yon lang, se pa ni kantite moun ki pale li, ni kalte ekriven li bay : se entelijans kolèktiv li charye, se eritaj inivèsèl li reprezante ki fè nou pran li ak de men.

Se moman sa a mwen santi mwen dwe di yon mo. Lamarin pa metye mwen, mwen pa lengwis, mwen pa menm pwofèsè kreyòl. Se jewograf mwen ye, e se goumen mwen ap goumen ak plim nan pou se pa an franse li ekri sa a. Men, mwen te di tèt mwen : fò k se an kreyòl pawòl sa a pale. Yon fason pou nou apwofondi pwoblèm lan, an menm tan ke nou ap fè kreyòl la vanse. Kreyòl, se yon lang mwen pale tankou yon eritaj, ki genyen ladann yon mesaj sakre nou pa ta dwe janm bliye. Ou pa renmen yon lang paske se li ki pi bèl, ni se li ki pi gran : ou renmen li paske se pa ou li ye. Pèsonn pa ka retire li nan men ou.

Nan jenerasyon pa m nan, ekri kreyòl se te yon evennman, tèlman pa te ko gen règ, ni akò ant save yo ki te ap travay sou sa. Mwen grandi ak yon lang, mwen edike nan yon lòt. Si mwen ta pran fè imaj, se kòm si mwen ta manje nan yon lang, epi mwen ta dijere nan yon lòt ; mwen ta renmen nan yon lang, mwen ta divòse nan yon lòt. Eksperyans viv nan de lang, sòti nan youn, antre nan yon lòt, pa gen danje, se pa yon pwoblèm li ye : se toujou menm mwen menm nan ki lakòz. Se mwen ki konnen, mwen ki deside, se pa lang nan. Men se granmèsi zanmi mwen Michel Anne Frédéric Degraff ke mwen vin deside ekri kreyòl la tou. Li te ekri mwen pèsonèlman, yon si bèl lèt, kreyòl li te tèlman fen, ke mwen te bije file plim mwen pou reponn ni. Mwen te pran tan, men mwen te pran anpil plezi. Depi lè a, zonbi goute sèl. Mwen selebre kreyòl la chak jou.

Se la a m ta renmen konnen sa ki pase nan tèt yon moun, lè lang li te aprann yon bagay, se pa nan lang sa li ap anseye li. Pou mwen pi klè : mwen te mande tèt mwen : « èske yon kou jewografi an kreyòl posib ? Pou yon nèg ki pa te abitye ekri ni li an kreyòl, eske li posib pou li fè yon travay syantifik valab an kreyòl ? » Repons la se wi : akondisyon nou bay tèt nou mwayen pou pale ak ekri kreyòl na tankou nenpòt lang. Se konsa mwen te rive fè li.

Depi pase trant an mwen ap anseye jewografi. Men, se aletranje mwen te toujou fè sa. Mwen anseye an franse nan La Sorbonne, an panyòl lè mwen al Inivèsite San Marcos o Pewou, nan PUCE ann Ekwatè, an angle lè mwen ale Jamayik epi lòt kote si sa nesesè : sa pa janm poze yon pwoblèm. Mwen te gen chans aprann pale ak ekri plizyè lang.

Men se premyè fwa mwen gen opòtinite fè sa nan lang manman m nan, e se pa yon ti zafè. Mwen ap fè kou nan UEH epi nan lekòl Saint-Louis de Gonzague, kote kou yo fèt an franse. Men, pwofesè yo toujou fè yon ti rale an kreyòl. Kidonk sa pa choke pèsonn lè yon pwofesè ap pale kreyòl. Se lè egzamen an rive, lè nòt vin pou pran, ke bwa mare tout bon. Defi pa mwen se bije elèv yo pran nòt an kreyòl tou, bije pwofesè a ekri an kreyòl sa li di a, ki se sèl fason pou bay lang nan tout enpòtans li, paske se li nou pale lè nou vle yo konprann nou toutbon. Si se pa sa, nou tonbe nan woutin : kote pwofesè a se wout pa bwa l ap chache lè li soti nan yon lang pou vire nan yon lòt. Li pale franse pou mistifye elèv yo, li pale kreyòl pou li joure yo oubyen ba yo baton.

Moun te toujou konprann, nan tan lontan, ke lasyans pa pou kreyòl. Se te bagay lakay, bagay anba tonnèl, bagay pèsonèl ak bagay minè ki te regle nan lang sa a. Nan kanè lekòl la, li te ekri « il est interdit de parler créole dans la cour de l’école… ». Kidonk, chak fwa mwen te kanpe devan yon bann elèv, se te franse a ki te vini pi dous nan bouch mwen. Sete yon reflèks entelektyèl ki te gen ladann yon konplèks sosyal. Jan ou te aprann tande a se konsa ou pale. Se an franse mwen te aprann syans jewografi a, se an franse mwen te prepare pou mwen anseye li, se an franse li te pi fasil pou mwen pou mwen pataje li ak lòt moun. Men mwen te aprann fè sa tou an angle, an panyòl parapò ak peyi kote mwen te rive al bay konferans, patisipe nan yon aktivite syantifik. Kijan fè li te diferan pou mwen an kreyòl, ki se lang manman m nan ?

Enben, jodi a mwen konnen. Se paske mwen pa te ko metrize lang nan. Epi tou, nan lespri mwen, te rete yon baryè pou separe sa ki savan, ki mache ak franse, yon bò, ak sa ki banal, ki mache ak kreyòl, yon lòt bò. Kreyòl mwen pa te ko rèk pou te antre avèk mwen nan inivèsite.

Epi yon jou, pandan mwen ap fè yon kou sou sa yo rele « tectonique des plaques » la, mwen te gen difikilte pou te fè etidyan yo konprann sa mwen vle di a. Lè mwen pale an franse yo pran nòt, men se pa tout bagay yo konprann nan sa mwen ap di a. Lè mwen vire an kreyòl, yo konprann pi byen, men pèsonn pa pran nòt : yo pa fò nan ekri kreyòl.

Lè mwen mande yo nan ki lang yo vle kou a fèt, gen youn ki di mwen : “pwofesè, si ou te ka fè kou a an kreyòl epi tou ou ban nou yon rezime an franse pou nou al aprann li pakè, se ta ap sa nèt ».

– Kisa nou ye la a, mwen mande li, francophones ou bien créolophones ?

– Nous sommes des pokophones, professeur. Nou poko ka pale franse a byen, nou poko ka ekri kreyòl la kòmsadwa, kidonk nou poko tout jan.

Ti anekdòt sa a, vini raple nou ke se pa goumen franse a ap goumen ak kreyòl la nan bouch nou, se nou menm ki poko gen mwayen nan tèt nou pou nou metrize de lang listwa nou kite pou nou an. Nan tout peyi, pale plizyè lang se yon richès, akondisyon pa gen diskriminasyon, ni paspouki lè yon moun pa pale yon lòt lang ki pa sa majorite a pale a. Yon lang, se yon zouti pou pèmet nou konprann epi pataje kompleksite reyalite a. Yon zouti pou lovri je nou, san nou pa bije al chache okenn eksplikasyon ezoterik pou sa nou pa konprann.

Li ta toujou pi bon pou tout moun ta pale menm lang, men li pa fasil pou jwenn yon sèl lang ke tout moun ka konprann. Anglè ou tande se li ki ap mennen an, se pa tout moun ki pale li. Chinwa ki se pèp ki pi peple sou latè pa konprann li. Menm ameriken an gen enterè aprann lòt lang. Kidonk, pale anpil lang se yon avantaj li toujou ye. Pou kominike ak tèt ou, lè ou ap ekri, pou kominike ak lòt moun ki pa pale lang pa ou la. Ann Ayiti, nou gen privilèj ke de lang nou resevwa kòm eritaj yo sanble. Pa gen lang ki pi sanble ak fransè a pase kreyòl : se tankou manman ak pitit. Pifò mo nou ap itilize nan jewografi a, se nan fransè nou pran yo : tektonik, jewografi, ekoloji, estratigrafi, jewoloji, elatrye. Men fò k nou admèt ke se nan lang grèk mo sa yo jwenn rasin. Nou toujou kapab pran nan makout leksikal fransè a tout bon zouti nou bezwen pou pale pawòl pa n. Si fransè a pa bay li, nou toujou ka envante li.

Pa gen lang ki evolye pou kont li. Tout lang sibi enflyans yon lòt lang. Sa gen rapò ak pwoksimite jewografik, kiltirèl epi politik ki ka jwe pou fè kèk mo de yon lang antre nan yon lòt. Ann Ayiti pa egzanp, nou gen de twa deseni ke kreyòl ap ranmase mo anglè ki finn pa antre nan vokabilè nou tout : chany, mayas, janjanbrèt, faktori, bouchin, ribil, elatrye. Nou pa lage kreyòl la pou sa. Yon lang se yon basen kote tout sa ki antre ladann sibi yon melanj ki gen pou fèl antre an reaksyon ak tout lòt engredyan yo. Se sa ki pou enpeche lang nan deperi. Tankou jan Coupé Cloué te di li nan yon chante selèb : « N ap jete sa ki pou nou, n ap ranmase sa k pa pou nou. Yo fè yo voye ban ou, an nou fè voye ba yo tou ».

Se la a mwen te renmen fè yon ti rale pou mwen di ke se pa lang nan pwoblèm nan, se konpleksite reyalite ke nou ap viv la. Fòk yon nèg pa konfonn zouti a ak pwoblèm lan, pa konfonn djak ak kawotchou. Lè machin ou plat, se wou a ki an pàn, se pa djak la. Lang nan, se tankou yon djak : se zouti pou leve pàn nan. Plis ou abitye leve pàn, plis zouti ap fasil nan men ou. Si se premye fwa, ou gen pou ou santi li rèd pou sèvi ou. Sèl repons pou sa ki ap mande si kreyòl la kapab pale serye, se eseye li. Pi bon mwayen pou eseye li, se ak elèv yo. Si ou rive fè yo konprann konpleksite reyalite a nan lang sa a, ou rann peyi a on doub sèvis : ou ede pitit li yo vin pi eklere, ou ede lang nan bay pi bon sèvis.

Pou sa ka rive fèt, se tradui pou nou tradui pou yo. Mwen te fè efò mete tout sa mwen konnen nan lang manman m kòm si se te ak manman m mwen te ap pale. Mwen mete an plas yon leksik, nou rele l tchala kreyòl, pou bay chak mo yon plas nan vokabilè a. Lè ou wè konsa, ou santi lang nan pa ka ba ou manti. Chak mo chazi pou sa li vle di epi tou pou sa li pa vle di. Lè konsa ou bije rete veyatif pou pa itilize yon mo pou yon lòt, paske moun gen tandans kwè tout bagay se bagay, ou pa bezwen klè lè w ap pale, depi yon konprann ou. Gen de nivo ou ap pale, ou pa ka kontante ou deske yo konprann ou. Pawòl la dwe klè pou tout moun lè se lasyans ki angaje.

Mwen ap travay nan yon domèn, jewografi, kote lang nan gen anpil enpòtans. Yon jewograf, se tankou yon mekanisyen li ye : li dwen konn non chak mòso pyès ki gen nan machin an. Non tout peyi, non tout fenomèn natirèl, non tout pwoblèm ki ka poze. Se li ki pou di w ki sa ki fè peyi a an pàn, sa ki fè li pa ka mache. Pa egzanp, lè gen male pandye, lè gen danje ak katastròf, se li ki konnen ki jan pou nou fè pou sèvis ak bonjan sekou rive jwenn sa ki bezwen yo. Kidonk, lè gen ijans, tout enfòmasyon ou bezwen ta dwe vin jwenn ou nan lang ou konprann pibyen an. Rekòmandasyon pa mwen, se admèt ke peyi an gen de lang : youn pou li ekri, youn pou li pale. Lè se lavi moun ki angaje, ou dwe reflechi ak sajès, san idyoloji pa ladann. Moun yo pi fasil li franse : an nou afiche an franse pou you ka li li ak kè poze. Moun yo abitye pale kreyòl : radyo ak televizyon dwe pale an kreyòl pou yo ka tande san grate tèt.

Rèv pa mwen se ta pou tout etidyan metrize de lang yo ak kè kontan. Paske lè ou pale yon lang, ou gen yon sèl fenèt ki louvri. Lè ou pale de lang, ou gen dwa chanje pozisyon pou ou wè bagay yo on lòt jan. Mwen rete kwè ke pwoksimite de lang sa yo ba nou yon gwo avantaj pou nou elaji vokabilè toulede lang yo. Gen de lè se mo kreyòl la ki pi kòdyòm pou dekri yon reyalite lokal, lè sa a se pou mo a antre tèlkèl nan franse pa nou an. Yon mo tankou restavèk pa gen mwayen tradui l an franse san li pa pèdi nannan li. Pa gen mwayen tradui zonbi, lwa, marasa, an franse (revenant, esprit, jumeau) san ou pa pèdi moso nan siyifikasyon kreyòl la. Menm jan an, kreyòl la pran mo franse pou li fòje pawòl pa li, franse a dwe evolye ann Ayiti, fòk li ranmase kont mo kreyòl li, se konsa sèlman nou ap rele li yon lang itil, e se konsa sèlman li ap sispann rete yon lang prete. Kreyòl la di konsa : « kanson prete pa danse matinik ». Ou pa ka danse jan ou vle ak yon pantalon ki pa pou ou. Si franse a se pàn li ye, fòk nou petri li menm jan ak kreyòl la, fòk nou ka fè jedemo pou pouse limit ekpresyon an jis kote n pa ta panse.

Mwen anvi, lè mwen ap pale kreyòl, pou mwen pa bije ap fè zuzu paske sa m ap di ya enpòtan. Kreyòl la gen tout zam ak tout zouti pou nou di tou sa nou bezwen. Se nou menm ki on jan pentad, ki kapon. Pou dè rezon de prestij nou pa ta vle desann pyedestal franse a pou nou pale menm lang ak pèp la. Men fòk nou di, pyedestal la, se pa pou youn oubyen yon lòt lang li ye. Se pou valè pawòl ki ap pale a. Ou gen dwa ap pale franse epi se ranse ou ap ranse. Ou gen dwa ap pale kreyòl, sa pa vle di ou pa te al lekòl. Yon moun ki save ann Ayiti ta dwe metrize de lang yo, lè l ap ekri, tankou lè l ap pale. Se ta dwe kondisyon pou rekonèt yon nèg eklere.

Lejou nou kapab eksplike yon pwoblèm nan de lang, nou déjà fè mwatye chimen konesans lan. Depi yon elèv poze mwen yon kesyon sou yon tèks li pa konprann, mwen di li tradui li an kreyòl. Si kreyòl la bon, ou ap konprann pi vit. Menm jan an, depi m santi nan ekplikasyon an lojik la ap bay flay, mwen mande elèv la ekri sa li di m nan an franse. Lapoula ou gen pou ou santi diferans lan. Kidonk, pedagoji pa m, se sèvi ak de lang yo tankou de fwèt : yon kou pou youn, yon kou pou lòt. Men se mèn bèt la n ap bat. Lè ou anvi konprann, pa gen lang ki pou anpeche ou vanse. Plis lang ou pale, pi vit ou konprann sa ou dwe konnen. Olye pou l ta antrave ou, lang nan se nechèl pou leve tèt ou, se nechèl pou gade pi lwen.

Finalman, lè mwen gade kaye mwen ap ekri ladann nan, mwen wè de lang yo makonnen youn ak lòt tankou de marasa, yon fason kote youn ap ede lòt. Lè franse a manke sèl, kreyòl la ba l piman. Lè kreyòl la manke mo, franse a pote rèl, e se lè sa a etidyan yo kontan. Yo pa pè pale franse ankò, yo pèdi wont pale kreyòl la, paske se lang pwofesè a itilize pou li fè kou a. Menm jan an, se pou nou retire konplèks nan reprezantasyon de lang yo.

Gen moun ki kwè franse a se lang yon elit li ye, e ke li dwe ye. Kidonk, malere pa gen dwa pale li. Sa ta yon sakrifis ki te ap koute nou chè, si nou ta jete lang sa a ki se yon eritaj, yon tradisyon, epi yon bon zouti pou antre nan konpleksite reyalite lemonn. Ou pa jete yon lang ki gen Paul Valéry ladann. Si se pa sa ou gen yon pwoblèm ak lakilti ak lentelijans. Ou chache fè lang pa ou la vanse san mande lòt yo fè bak. Se devwa nou, kòm anseyan, pou nou egzije elèv yo pale franse a kòmsadwa. Franse kòrèk vle di, franse tout moun konprann, san w pa bije savan.

Gen moun ki kwè kreyòl la se sèl lang nou dwe pale, kòm kwa sa ki pa konprann li bije aprann pale li tou. Malerezman gen anpil liv ki rete pou tradui anvan n ka gen aksè ak tout kantite bèt ki gen pou aprann nan yon bibliyotèk. Pandan tan sa a, nou gen chans pale franse, e lang sa a gen anpil bon bèt ladann. Lè yon moun gen privilèj li Racine, Molière, Motesquieu, Rousseau, Voltaire, Hugo, Balzac, Flaubert, Stendhal, Zola, Proust, Mallarmé, Verlaine, Baudelaire epi Sartre nan lang orijinal la, ou pa ezite. Ou pa fè chèlbè tankou se pa anyen sa. Se yon kokenn avantaj nou genyen sou anpil lòt pèp : nou ekri yon lang ki se yon rezèvwa konesans pami youn ki pi rich nan lemonn. An nou pran sa oserye. Se pa nan retire liv franse nan biblyotèk yo ke nou ap anrichi konesans timoun yo, se nan tradiksyon meyè zèv ki egziste, kit se an franse, an angle, an panyòl, elatrye.

Gen yon ankèt ki te fèt an 2009 ki te revele ke 85% pwofesè lekòl fondamantal yo pa metrize okenn lang. Ni franse, ni kreyòl. Paske yo pat chwazi metye a kòm yon vokasyon, men tankou yon fòkseli. Yo te bije fè yon jan pou pa mouri grangou, yo tonbe nan fè pwofesè. Pifò ladan yo ta renmen chanje metye : paske yo touche mal, yo pa jwenn konsiderasyon yo ta merite a, epi tou, yo pa te prepare pou pran presyon elèv. Depi yon timoun gen difikilte pou li aprann, baton nan dèyè li. Sa a se siy ke pwoblèm nan pi grav ke jan yo poze l la. Se pa lang nan pwolèm nan, se konpetans pwofesè a pa genyen. Se kòm si ou ta pran yon kòdonye pou leve yon pàn kawotchou. Li ap fè li kousi kousa. Men, si se te yon kawotchouman, li te ap fèt pi vit, pi byen.

Pedagoji pa mwen, se fè kou nan toulede lang peyi a, paske elèv yo pale de lang. Nou pale e nou ekri nan toulede, san nou pa fè diferans, paske elèv yo konprann toulede lang yo. Sa a se yon avantaj pou yon pwofesè parapò ak lè ou ap travay ak yon gwoup ki pale yon sèl lang. Se kòm si sou yon teren foutbòl, abit la te deside mete liy touch la pi lwen pase kote li te ye a. Extension du domaine de la langue, en quelque sorte. Toutotan mwen kapab, mwen mande elèv yo, annatandan yo gen liv an kreyòl, olye yo aprann yon tèks franse pakè, pou yo tradui li an kreyòl. Tout sa ou tradui, ou konprann ni de fwa, ou konprann ni pi fon. An nou tradui pou fè kreyòl la mache. An nou tradui pou fè franse a ateri. Mwen mande moun ki enterese pou yo fè efò tradui chante kreyòl yo an franse. Se yon ekzèsis ki toujou enteresan lè ou anvi metrize lang nan. Pa gen wout pa bwa: bay kreyòl la jarèt, se bay franse lanmen. Se pa sèlman franse nou ki pa kòdyòm, kreyòl nou manke jèvrenn. Nou poko fè travay apwofondi kote chak mo gen tokay li nan chak lang. Tchala kreyòl la poko fini.

Sa vle di, an nou fè efò pou nou chache bon jan zouti pou bije de lang yo pale youn ak lòt. Nou gen okazyon inisye yon dyalòg ki toujou bon lè ou ap fè rechèh. Abitid pale de lang nan pa sifi, se bon jan egzèsis pou nou envante, bon jan tradiksyon ki pou fèt pou nou ka ale pi lwen nan chimen konesans. Etidyan ak pwofesè sou menm liy : nou poko gen tout metriz nou bezwen pou manyen de lang yo ak menm ladrès, men nou konnen ke pa gen lòt mwayen pou nou bay tèt nou limyè ke nou ap chache a.

RESPÈ NAN LANG NOU / RESPÈ POU DEMOKRASI (Premye Pati) Rozevel Jean-Baptiste/Wozvèl Janbatis
Rozevel Jean-Baptiste (Wozvèl Janbatis)

Nan 6 dènye mwa ki sot pase yo—e m ta gen dwa tounen pi lwen dèyè toujou—, li ta difisil anpil pou on moun k ap suiv sa k ap di sou radyo isit, nan zòn Nouyòk la (m vle di radyo ki fè pwogram ayisyen, radyo k ap pale kreyòl), pa ta tande gwo de­ba alevini sou Bisantnè Endepandans Ayiti: Èske w an favè fete fèt la? Osnon, ès­ke w pa an favè? Èske w se Lavalas? Osnon, èske w se Konvèjans? Deba, poze ke­syon, pran pozisyon, tou sa ta dwe on bagay ki nòmal. Pa ta menm dwe gen pale sou sa. (Sa pa vle di on moun pa ta gen dwa pou l mande si se konsa pou kesyon yo ta poze.) Men lè w pran san w pou w koute, koute pou w analize, koute pou w kon­prann, ou santi gen on bagay ki pa nòmal.Sa k pa nòmal la, se fason deba yo fèt, se fa­son chak moun fè konnen pozisyon pa li: se tankou, se pa pozisyon an favè on moun ap defann, men se pozisyon kont l ap atake. Kidonk, se pawoli ki sèvi pou pre­zan­te/apiye pozisyon yo—m ta dwe di pou kraze/atake pozisyon lòt moun—ki ra­le deba yo desann: tout moun nou pa dakò avèk yo, nou ba yo tout non, nou pa tre­te yo ak respè.

Sou woulib okazyon 200 lane peyi nou an, on jan pou nou gade devan, seye klere chi­men kote nou vle ale, m ta renmen pou nou koumanse reflechi sou kesyon respè nou ta dwe genyen youn pou lòt, reflechi sou ki jan fason nou montre respè youn pou lòt aji sou jefò n ap fè pou n fonksyone lakay nou sou baz on sistèm demokra­si—on sistèm respè pou lòt moun, kèlkelanswa moun lan; on sistèm respè pou so­sye­te nou an avèk tou sa li gen ladan l kòm prensip: prensip lafanmi, prensip legliz, pren­sip leta; on sistèm kote leta respekte tèt li epi respekte moun; on sistèm kote leta pran reskonsablite l pou l pèmèt tout sektè nan sosyete a fonksyone nan pren­sip respè youn pou lòt.

Travay refleksyon sa a, m ap tabli l sou fondasyon, sou baz lang nou tout nou pale a.

Youn nan jan nou ka gade on lang, se tankou repozwa leve-jwenn on pèp. Se on bèl imaj, nan sans sa montre on rapò mistik, on rapò sakre ant lang lan ak leve-jwenn lan. Men sa pa on imaj ki fin tonbe daplon. On repozwa se pa on bagay ki an mouvman: li plake la on sèl kote pou tout moun vin adore. Rapò lang ak leve-jwenn pa senp konsa: 1) Lang se on pati nan leve-jwenn, on gwo pyès enpòtan nan leve-jwenn lan; 2) Lang pèmèt nou pale de leve-jwenn lan, de tout pati leve-jwenn lan, menm de lang lan tou li menm; 3) Lang ak leve-jwenn gen on rapò ale-vini, youn aji sou lòt, tout tan, san rete.

Ki donk, lè n ap gade on sosyete, nan nenpòt ki moman, gen kesyon n ap poze tèt nou sou sosyete a, lang lan, si n konprann ki jan pou n fouye l, poze l kesyon, ka­pab ede n reponn yo.

Gen 2 gwo domèn nou ka fouye pou n reponn kesyon sou pwoblèm nou jwenn nan on sosyete: youn se domèn pwovèb yo, lòt la se domèn lapawoli yo. On pwovèb se on leson—ki di sa pou nou fè, sa pou nou pa fè; sa k dwe fèt, sa k pa dwe fèt; jan sa fèt pou fèt, jan sa pa dwe fèt—dapre esperyans ki fèt nan leve-jwenn lan. Lè on moun di: “Chen di gade pa twòp!”, leson l vle bay, vle fè chonje, se esperyans lè on chen kanpe ap gade, gen espwa, depi moun l ap gade a poko fin manje, li ka jwenn on grabday. Se sa leve-jwenn nou ban nou, e se sa lè n ap grandi nou kwè. Se sa k fè yo gade pwovèb yo tankou pawòl granmoun: on pawòl esperyans, on pawòl sajès, on pawòl ki gen on ti limyè laverite. Pa bliye: “Bouch granmoun santi, men pawòl nan bouch li pa santi.”

On lapawoli, se on lòt bagay nèt: li pa menm ditou ak on pwovèb. Mo a li menm, pou deja, nou pa abitye avèk li: mwen chwazi li pou ta bay lide sa n aprann yo rele nan yon lòt lang “espresyon idyomatik”, on ti ranmase de twa mo ki pa gen on sans ki chita nan mo yo menm: sans lan deyò, nan esperyans nou, nan fonksyònman nou youn ak lòt kòm on gwoup. On moun gendwa nan sitwon, on lòt gendwa ap suiv po kann, on lòt ankò gendwa se chen k ap tranpe kasav pou li, on lòt ankò gendwa nan di, nan pa bon. Tout lapawoli sa yo ranmase lide afè pa bon. On moun gen dwa ap on lòt moute lesyèl pa do, fè l pase nan je zegwi, fè l pase sa Lekris pa pase—nou wè tou sa se lide maltrete moun, e m sèten n ap jwenn anpil lòt lapawoli ankò ki al nan menm sans sa a.

Pou nou antre nan koze respè a, m chwazi Gwo Moso, wi Gwo Moso nou konnen an, pyès Moris Siksto a. Gwo Moso, aktè prensipal la, se tankou on moun n ap viv avè l depi tout tan, men nou pa janm remake sa. Tèlman konpòtman Gwo Moso a se on konpòtman ki nòmal pou nou. Gwo Moso se fanmi nou, se zanmi nou, se vwazen nou. Gwo Moso se nou. An n pran san n koute Gwo Moso tankou si se te premye fwa nou t ap koute l, tankou si nou poko konnen l ditou. N a sezi sa n a tande. N a sezi sa n a konprann.

Premye konesans nou fè ak Gwo Moso, nou pa menm wè l: se on gagann nou tan­de, tankou w ta di se on radyo ki louvri dènye volim. On nonm k ap chante non van­yan l.

“Ou wè mwen menm, m ap di nou on bagay, mwen menm nou wè la a, m pa moun ki fèt konsa konsa non. Jou m fèt, papa m foure on zepeng annò nan bra gòch mwen, on zepeng annò nan bra dwat mwen. Li ban m yon pwen bourik.”

Depi an lagan, Gwo Moso fè n konnen li pa on moun ki sennesòv. Se on nonm ki gen on pouvwa mistik. Siperyorite sa a li genyen sou baz mistik la, se sa k ta dwe fè w respekte l. Se dwe sa k fè li pa respekte pè-pap. Se sa ki sanble ba l dwa fè on pa­kèt aksyon, fè kèk gwo zak aksyonè. E Gwo Moso konnen, lè w gen pouvwa, fòk ou fè moun konnen ou gen pouvwa a. Lè w fin fè on aksyon, fòk ou fè moun konnen ou sot fè l. (Yo di Desalin te di: “Apre sa m sot fè lannsid la, si sitwayen yo pa leve kanpe, pran lari, se paske yo pa gen kran.”) Kidonk, Gwo Moso achte Chann­mas lajan kontan pou fè reklam vanyan gason l. E Gwo Moso konnen nou renmen bèl mèvèy. Gwo Moso konnen nou renmen (wè) moun ki gen pouvwa pas­ke nou renmen pouvwa.

Gwo Moso rakonte n sa k te pase l on lavèy Nwèl ak on ti kaporal nan ti pòs (polis) Bèlè a, ki te pèdi wòl li osnon ki t ap egzèse dwa chèf li:

— “Ala fen, nonm sa a fen, kote w prale?”

— “Ou pa ka mande m de bagay konsa, m pa timoun. Kouman w fè pou ou rete m nan lari pou ou mande m kote m prale?”

— “O! O! M pa t konnen ou te gen tou sa sou ou non.”

— “Se paske ou pa chache konn ki moun k ap pase pou ou pale avèk li. Se Gwo Moso wi, k ap pase la a.”

Lè pouvwa kontre ak pouvwa, se mal sele ki foule. Pouvwa mistik kont pouvwa chèf: Gwo Moso pot laviktwa sou ti jandam lan. Gwo Moso se on Lwijanboje!

Gwo Moso pa janm bese tèt devan moun. Kesyon de ti boujwa k ap vin fè frekan avè l, bliye sa: li fè yo met a jenou, mande padon, mande granmoun, mande chèf padon.

Kidonk Gwo Moso se chèf tou? Osnon l ap pran pòz chèf li?! Antouka, tout moute l ap moute pye kochon an, pa gen pyès moun ki wè l. (Ou pa konn sa m ye. Ou ka moute sou resif. Ou ka moute sou zo grann ou.)

Gwo Moso se on nonm ki tèlman makawon, menm fanm nan kay li pè l. “Afè de fam, se pa bagay m janm pran o serye. M te gen on fam, lè m antre lakay mwen, rele m rele l sèlman, li pipi sou li. Lè konsa, li ennève mwen, m pran tèt li, m frape l nan tout panno kay la.”

Kidonk Gwo Moso pa nan rans menm ak moun ki pa atake l, menm ak moun ki pi fèb pase l. Si w al pale lèd avè l, se afè k gade w. Nou chonje sa k te rive nèg k ap okipe Channmas la:  “Ou pa wè yo pa vle moun pase sou zèb la!? Kote w tande? Se pa nan zòrèy ou tande? Se anba w tande? Anvan w vin la a, fò w fè twalèt ou wi pou ou ka tande! M di “O, men se on radiyès ki mele ak on grenn pèmèt. Ke w kapab wè mwen, pou ou gade mwen, pou ou di m sa.”

Èske se on kesyon prensip pou Gwo Moso, on kesyon jan ou pale ak moun? Repons lan pa klè nan ka Gwo Moso. Men nou konnen youn nan jan w moutre ou gen respè pou on moun se nan fason ou pale avè l. Moun ki chèf, moun ki nan pozisyon sanble yo gen pwoblèm pou yo pale byen ak moun. Kaporal bò Pon Lestè a soufri menm maladi sa a tou. An n koute Gwo Moso: “M t apral Gonayiv, m t apral regle on bagay. Lè m rive bò pòs Pon Lestè a, kamyon an pran on pàn, on pàn awozin. M desann, m te gen on mango, on mango fransik; m ap kale mango m, m ap manje, bò ti pòs Pon Lestè a. Gen yon kaporal ki parèt, li di m konsa, “O! O! Sa a kite pak la pou l al manje mango ansanm avèk frè l yo, epi se devan pòt isi a l vin sal.” M di “O! O! Se konsa nou pale a moun bò isi.” Li di: “Ou pa pran nouvèl gad bò Pon Lestè?” “M di nou pa pran nouvèl Gwo Moso tou nou menm. Nou pa respekte tèt nou.” Lè m di sa a, li te gen on baton anba bra l, li rale baton an l ap antre sou mwen, m dap…

Bagay la klè: nou pa respekte moun paske yo se moun, nou respekte moun dapre sa yo ye, osnon dapre sa nou kwè yo ye. N ap boule sou enpresyon. Ki ou? Sa w te ye?

Dapre sa ti machann pistach la te di Sixto, se pa t premye fwa Gwo Moso te vin sou Channmas vin chante non vanyan l. Men sanble se te premye fwa bouch li te pral kondi l. Li pa t ap reaji, li t ap aji. Li pa t ap defann tèt li, li t ap atake. E Gwo Mo­so te konnen byen sa l t ap fè. Li te wè ti jandam lan te la, sou pòs li. Li te tande byen chak fwa timoun yo di “Ba li! Boulova!” pou fè konnen yo konprann se ak ti jan­dam lan l ap pale. Men pouvwa Gwo Moso, pouvwa mistik li, pouvwa otorite li, te twò fò sou li. Pa t gen bat ba. An nou suiv dènye deboulay la ak Sixto: “Ti jan­dam lan, Desalin pa l gen lè moute l, nan jan pa l. Li soutni revolvè a.  … Li wete kabrit ki te nan jaden l lan, epi l avanse; l ap avanse sou Gwo Moso sou ban an.

“Gade non, ak ki moun ou ye a, en?”

“Lè ou mande m ak ki moun mwen ye, paske m se on Ayisyen di peyi, m gen la­lwa djòl mwen, epi on lòt bagay ankò, m pa nenpòtreki (li soutni revolvè a)… Si w wè m ap pale, bèf pou wa, savann pou wa, fò w kwè m gen dwa pale.”

Jandam lan di:

“Ki jan yo rele w en? … Enben tande non, radiyès sa a fini tande.”

“Ki radiyès sa a?”

Radiyès pa w la, pale anpil sa a, sa fini. W arete.”

Pou ki sa m arete a?”

M pa gen sa pou m di w.  E leve vit pou ou mache, paske baton ou wè k nan men m nan, m ka pèdi l on kote nan kò w.”

“Enben sa k genyen m a mache, piske prizon pa fèt pou chen, se pou pechè d latè de bra balanse l fèt. M a mache. Sèlman l m rive, ou konprann, m byen a chèf, epi y a wè ki moun mwen ye tou.”

Fèmen dyòl ou wi, paske san sa m a fèmen l pou ou mwen menm. Ou te dwe pou ou derape deja wi!”

Ouf! Nou soti lwen. E nou lwen toujou. Pawòl anpil, machwè gonfle!, se sa pwovèb la di. Maurice Sixto pa egzajere nan kout penso Gwo Moso a: li foure men l fon nan dyakout leve-jwenn nou pou l ka moute ak de eleman konsa. Nan Gwo Moso, se istwa nou kòm pèp k ap pase devan je nou tankou on fim sinema. On istwa moun pa respekte moun. On istwa youn aprann pa respekte lòt depinou ti kat-kat. Si m gen on pouvwa, pouvwa otorite/chèf, pouvwa mistik, pouvwa lajan, pouvwa konn pale, tout lòt kalite pouvwa, m ap sèvi avè l; si m pa ta gen okenn pouvwa tou, m ap pran pòz m gen pouvwa, m ap aji tankou moun ki gen pouvwa, m ap di m genpouvwa… pou toutmoun ka tande. Afè de tout boutèy gen bouchon yo a, bliye sa. Afè de baton k bat chen nwa a, se li k toujou bat chen blan an, pa gen sa pyès. Nou mande respè, men nou pa p bay respè.

PREMYE REZOLISYON

SOU ÒTOGRAF LANG KREYÒL AYISYEN

I- KONTÈKS
Nan mwa jen 2015, Akademi Kreyòl Ayisyen (AKA) tanmen yon demach patenarya ak Ministè Edikasyon Nasyonal ak Fòmasyon Pwofesyonèl (MENFP) sou baz misyon de enstitisyon yo ki kwaze sou kesyon politik lang, espesyalman nan sistèm edikatif ayisyen an. Konsa, nan dat 7 jiyè
2015, MENFP ak AKA fòmalize demach la avèk siyati yon Pwotokòl Akò ki tabli baz pou yo kolabore.

Depi nan refòm Minis Joseph C. Bernard (Refòm Bèna), enpòtans lang kreyòl la toujou prezan nan kèlkeswa refleksyon k ap fèt sou edikasyon nan peyi a. Se ak lespri refòm sa a MENFP ak AKA pran angajman pou yo travay men nan men pou yo amelyore kalite ansèyman nan peyi a.
Apre siyati Pwotokòl Akò a ant de enstitisyon yo, premye aksyon Akademi an antreprann se lansman estandadizasyon òtograf kreyòl la. Sa fè plis pase trannsenk (35) lane depi òtograf 1979 la ki te nan esperimantasyon pou 4 lane, ap tann rezilta.

Akademi Kreyòl Ayisyen an, nan tèt kole ak MENFP ak kolaborasyon Fakilte Lengwistik Aplike (FLA) òganize sèt (7) jounen atelye ak reprezantan divès sektè nan popilasyon an ki ap travay sou lang kreyòl tankou: teknisyen nan MENFP, teknisyen nan Sekreteri Leta Alfabetizasyon, Pwofesè nan FLA, teknisyen nan Jounal Bon Nouvèl, ekriven, pwofesè ak direktè lekòl, pwofesè nan inivèsite a, pwofesè kreyòl, konseptè liv kreyòl, lengwis, tradiktè, editè, eksetera. Objektif atelye sa yo se te fè envantè difikilte nan itilizasyon sistèm nan, ranmase refleksyon sou yo epi analize yo
sou baz teyorik syantifik. Soti desanm 2015 rive me 2016, komisyon syantifik Akademi an te evalye pwopozisyon ki te soti nan atelye yo. Se nan Asanble Jeneral Akademi an, nan dat 3-5 jen 2016 la, Akademisyen yo te adopte dispozisyon sa yo.

II- KONSIDERASYON LEGAL
Dapre atik 35 Konstitisyon 1957 la ;
Dapre atik 35 Konstitisyon 1964 la ;
Dapre atik 35, atik 184 Konstitisyon 1971 amande a ;
Dapre atik 62 Konstitisyon 1983 a ;
Dapre atik 5, atik 24-3a, 40, 213, 215 ak atik 216 Konstitisyon 1987 la 26, Ri Magerit, Tijo (des Marguerites, Turgeau), Pòtoprens, AyitiTelefòn:(509) 2817-5964 / 3333-0815 / 3333-0817-18 ; Imel: enfomasyon@akademikreyol.net

Paske gen Lwa 18 septanm 1979 la ki entwodui Kreyòl Ayisyen an kòm lang ansèyman epi kòm matyè nan ansèyman ;

Paske atik 3 menm Lwa 18 septanm 1979 la bay Depatman Edikayon Nayonal misyon pou li esperimante grafi ofisyèl la pandan kat (4) lane anvan adopsyon li si rezilta esperimantasyon an pozitif ;

Paske gen yon lèt sikilè Depatman Edikasyon Nasyonal mete deyò nan dat 31 janvye 1980 sou fason pou yo ekri Kreyòl Ayisyen an ;

Paske gen Lwa 7 avril 2014 ki kreye Akademi Kreyòl Ayisyen an epi atik 4, 5 ak atik 12b menm lwa sa a fikse misyon Akademi an ak travay li ;

Paske gen yon Pwotokòl Akò Akademi Kreyòl Ayisyen an siyen avèk Ministè Edikasyon Nasyonal ak Fòmasyon Pwofesyonèl nan dat 8 jiyè 2015 ;

Pou tout rezon sa yo, Akademi Kreyòl Ayisyen antreprann etid ak analiz sistèm òtograf 1979-1980 k ap aplike nan peyia. Apre divès konsiltasyon ak diskisyon, Akademi an nan tèt kole ak Ministè Edikasyon Nasyonal
ak Fòmasyon Pwofesyonèl ak kolaborasyon Fakilte Lengwiatik Aplike pran nouvo dispozisyon sa yo ki nan dokiman sa a:

III- DISPOZISYON
Dispozisyon # 1 : Alfabè kreyòl la Akademi an rekondui alfabè 1979 la ki rekonèt lang kreyòl ayisyen an genyen trannde (32) son
(syans lengwistik rele son yo « fonèm »). Alfabè a reprezante son sa yo avèk 32 senbòl kote chak
senbòl reprezante yon fonèm (syans lengwistik rele senbòl sa yo « grafèm »). Pami 32 grafèm sa
yo, genyen ki fèt ak yon (1) grenn lèt 1 oubyen yon (1) graf, genyen ki fèt ak de (2) lèt (lengwis yo
rele grafèm sa yo « digraf ») epi gen youn ki fèt ak twa (3) lèt (lengwis yo rele li « trigraf »).
Men grafèm ki reprezante son yo :
a , an , b , ch , d , e , è , en , f , g , h , i , j , k , l , m , n , ng , o , ò , on , ou , oun , p , r ,
s , t , ui , v , w , y , z.
Trannde (32) grafèm yo divize an 3 kategori: vwayèl, konsòn, demi vwayèl

1 Sou non lèt yo, Akademi an ap tann esperimantasyon divès pwopozisyon ki fèt, anvan pou li fikse pozisyon li.

3

6, Ri Magerit, Tijo (des Marguerites, Turgeau), Pòtoprens, Ayiti

Telefòn:(509) 2817-5964 / 3333-0815 / 3333-0817-18 ; Imel: enfomasyon@akademikreyol.net

1.1. Kategori vwayèl :
1.1.1. Vwayèl oral (son sa yo sòti nan bouch sèlman)
a : ale, naje, matla
e: elèv, plezi, melanje
è : èd, malèt, oslè
i : imite, limit, peyi
o : ochan, solèy, rido
ò : ògàn, pòt, gadò
ou : ouvriye, goud, kalalou
ui : (Vwayèl espesyal) uit, kuit, pwodui
1.1.2. Vwayèl nazal (son sa yo pase nan bouch ak nan nen)
an : anvayi, manje, ban
en : enfimyè, pentad, lapen
on : onz, ponp, pantalon
oun : oungan, mazounbèl, kanndjanhoun
1.2. Kategori konsòn :
1.2.1. Konsòn oral:
b : bak, anbake, kapab
ch: chat, rache, wòch
d : dodin, radote, pèd
f : fèmen, lafanmi, chèf
g : gato, ragou, bag
h : hap, hihan, enhen
j : jako, aji, garaj
k : kaye, rekòlte, kòk
l : limyè, aliyen, pil
p : pale, rapòte, tap
r : rakonte, arete, sèr (nan Nò)
s : sak, resi, rès
t : tas, retay, dèt
v : valiz, revòlte, rèv
z : zanmi, razwa, wòz

4

6, Ri Magerit, Tijo (des Marguerites, Turgeau), Pòtoprens, Ayiti

Telefòn:(509) 2817-5964 / 3333-0815 / 3333-0817-18 ; Imel: enfomasyon@akademikreyol.net

1.2.2. Konsòn nazal:
m : matla, remèd, lam
n : nap, analiz, pàn
ng : ling, touhing, hinghang
1.3. Kategori demi vwayèl/demi konsòn :
w : wa, wowoli, kaw
y : yanm, ayewopò, kay
Dispozisyon #2 : Fòm long ak fòm kout
i) Gen mo nan lang nan ki gen 2 fòm, yo ka parèt swa sou yon fòm long, swa sou yon fòm
kout.
Egzanp:
– Nan pwonon ak detèminan:
(1) (Mwen ak M) : mwen vini / m vini.
(2) (Ou ak W) : ou annik monte eskalye a/ w annik monte eskalye a.
(3) (Li ak L) : li antre / l antre.
(4) (Nou ak N) : nou ap travay / N ap travay.
(5) (Yo ak Y) : yo ap travay di / y ap travay di.
(6) (Ki ak K) : moun ki ap pale a / moun k ap pale.
– Nan kèk vèb :
(7) (Konnen ak Konn) : li konnen leson an / li konn leson an.
(8) (Vini ak Vin) : li vini ak tout founiti / li vin ak tout founiti.
(9) (Ale ak al) : (li ale Jakmèl / li al Jakmèl)
(10) Gen lòt vèb ankò tankou: genyen, gade, soti, eksetera.
ii) Mo « w » (fòm kout) toujou mande pou li gen yon vwayèl nan vwazinaj li (swa devan, swa
dèyè), kit se nan kòmansman yon bout fraz, kit se nan mitan 2 mo. Depi kondisyon sa yo pa
reyini, se fòm long nan « ou » ki sèvi.
Egzanp :
(11) Chemiz ou pran an.
(12) Ou manje manje a.
(13) Pitit ou fè dèt sou tèt ou.

5

6, Ri Magerit, Tijo (des Marguerites, Turgeau), Pòtoprens, Ayiti

Telefòn:(509) 2817-5964 / 3333-0815 / 3333-0817-18 ; Imel: enfomasyon@akademikreyol.net
iii) Gen kote  « w » pa kapab ranplase « ou  » paske yo pa remèt menm sans, yo p ap jwe menm
fonksyon.
Egzanp :
(14) Se pa w (ki vle di : se pou ou).
(15) Se pa ou (ki vle di : se pa ou menm).
Dispozisyon #3: Apostwòf  –  tirè
3.1. Apostwòf:
Li pa nesesè pou nou sèvi ni ak apostwòf ni ak tirè pou nou kole yon mo ak yon lòt mo.
Lè mo tankou « mwen, ou, li, nou, yo »  parèt sou fòm kout (m, w, l, n, y), nou pa dwe kole yo ni ak
mo ki vini anvan yo a, ni ak mo ki vini apre yo a. Annik kite yon espas pou nou separe yo ak lòt mo.
Egzanp :
(16) M ap vini.
(17) N ap dòmi.
(18) Y ap pran l.
(19) Se rad pa m
(20) Al pran liv pa w.
(21) Anita frape pye l.
(22) Bra n pran nan moulen.
N.B. Se menm konsiderasyon an pou tout fòm kout ki nan sitiyasyon sa a.
3.2. Tirè :
Nou kapab sèvi ak tirè pou nou separe yon mo nan finisman yon liy, epi lè n ap separe pawòl diferan
pèsonaj nan yon dyalòg. Nou kapab itilize li pou nou make yon dire, yon entèval oubyen pou nou
òdone yon lis.
Egzanp:
(23) 9è – 10è ;
(24) 2010 – 2015 ;
(25) paj 22 – 26.
(26) 1-a, 1-an, 1-b, eksetera
Dispozisyon #4 : Òtograf non moun
Non moun yo fèt pou yo ekri yo jan yo ye nan dokiman legal ak dokiman administratif yo. Pou
fasilite pwononsyasyon non yo, y ap ekri yo ant parantèz, nan òtograf kreyòl la.
(27) Paul Magloire (Pòl Maglwa) se yon ansyen prezidan Ayiti.

Dispozisyon #5 : Non pwòp vil yo ak non ri yo
Yo dwe ekri non vil ayisyen yo nan 2 lang ofisyèl peyi a (kreyòl ak franse), annatandan yon
amenajman lengwistik. Si non vil, non lokalite ak non ri yo poko egziste an kreyòl, n ap ekri yo nan
òtograf orijinal yo epi nou mete òtograf kreyòl la ant parantèz.
Egzanp :

6

6, Ri Magerit, Tijo (des Marguerites, Turgeau), Pòtoprens, Ayiti

Telefòn:(509) 2817-5964 / 3333-0815 / 3333-0817-18 ; Imel: enfomasyon@akademikreyol.net
(28) Avni John Brown (Djonn Brawonn
Dispozisyon #6: Jan pou nou itilize grafèm ‘‘r’’ oubyen ‘‘w’’
6.1. Devan vwayèl won
Devan vwayèl won (o, ò, on, ou) nan yon mo, se « w » pou nou itilize, « r » pa parèt.
Egzanp :
(29)  Wobè, wobo, wòch, wòwòt, pewon, wont, wout.
6.2. ‘‘r’’ ak ‘‘w’’
‘‘r’’ ak ‘‘w’’ pa janm mache kole nan yon mo.
Dispozisyon #7: Aksan
7.1. Aksan grav
Sistèm òtograf kreyòl ayisyen an sèvi ak yon sèl aksan, aksan grav. Yo konn rele li aksan fòs. Aksan
grav la gen 2 fonksyon :
i) Li sèvi pou li fè diferans ant 2 grafèm : e ak è ; o ak ò
Egzanp:
(30) « e » epi « è » : ou pe bouch ou, ou pè pale;
(31) « o » epi « ò » : Wozita achte yon lo mango, Ànya achte yon chenn lò
ii) Li anpeche yo konfonn grafèm “a” devan “n” ak grafèm “an”. Sa vle di li anpeche nou
pwononse ‘‘an’’ [ã] nan plas “a-n” [an] ki reprezante 2 grafèm.
Egzanp:
(32) « an » epi « àn » : Pan mi an tonbe, oto a an pàn ;
7.2. Aksan sou majiskil
Toujou mete aksan sou lèt majiskil, lè son an mande l.
Egzanp:
(33) Àn Katrin, KREYÒL,

7

6, Ri Magerit, Tijo (des Marguerites, Turgeau), Pòtoprens, Ayiti

Telefòn:(509) 2817-5964 / 3333-0815 / 3333-0817-18 ; Imel: enfomasyon@akademikreyol.net

Dispozisyon # 8:
Lang kreyòl la itilize tout senbòl entènasyonal ansanm ak tout lèt ki sòti nan lòt sistèm alfabetik ki
sèvi nan domèn syantifik. Egzanp : δ (dèlta), λ (lanmda), C, Q, U, X, eks.
Dispozisyon #9 : Non diferan siy ponktyasyon
. = > pwen
: = > 2 pwen
, = > vigil
; = > pwen vigil
? = > pwen entèwogasyon
! = > pwen esklamasyon
« » = > gimè
( ) = > parantèz
… => pwen sispansyon
Akademi an ap genyen pou li prezante yon dokiman detaye sou non yon seri siy espesyal ak fason
pou yo itilize yo nan diferan domèn.
N.B : Akademi an ap genyen pou li pibliye lòt rezolisyon sou òtograf ki makonnen ak gramè lang
kreyòl la.

Pòtoprens, 1 e jen 2017
……………………………………………….. ……………………………………………….. …………………………………
Jean Pauris JEAN-BAPTISTE Marie Rodny Laurent ESTEUS Adeline M. CHANCY
Prezidan Konsèy Administrasyon Vis Prezidan Konsèy Administrasyon Manm Konsèy Administrasyon
Akademi Kreyòl Ayisyen Akademi Kreyòl Ayisyen Akademi Kreyòl Ayisyen

…………………………………………… …………………………………………….. …………………………………….
Gérard Marie TARDIEU Gegory CALIXTE Jocelyne TROUILLOT LEVY
Manm Konsèy Administrasyon Komisyon Kominikasyon Komisyon Edikasyon

……………………………………… ……………………………………… ………………………………………
Marky JEAN-PIERRE Clotaire SAINT-NATUS Michel Frantz GRANDOIT
Komisyon Syantifik Komisyon Kominikasyon Komisyon Kominikasyon

Diskou enstalasyon nouvo Prezidan KAd la,

Akademisyen Pierre-André PIERRE

 

Onè respè Prezidan Akademisyen Jean Pauris JEAN BAPTISTE ak tout manm KAd k ap soti a;

Onè respè Madam Luna GOURGUE, Sekretè Egzikitif Akademi Kreyòl Ayisyen an;

Onè respè Mesyedam reprezantan UNESCO, Ministè Edikasyon Nasyonal, Ministè Lakilti…

Onè respè tout anplwaye AKA ! Tout envite ! Tout manm laprès!

Jodi a, mwen koube mwen byen ba pou mwen salye kokennchenn travay KAd ki prale a. M ap salye yon fason espesyal, Prezidan Jean Pauris JEAN BAPTISTE, yon potorik gason ki pa janm fatige sèvi peyi li. Mwen konnen kijan sa difisil pou evolye nan yon peyi tankou Ayiti kote dosye kiltirèl yo, dosye lang, se pwoblèm ki konplèks anpil. Se dosye ki mande anpil sanfwa ak entèlijans pou abòde yo. Malgre tout difikilte nou konnen yo, ansyen KAd la te rive poze anpil aksyon, sa ki montre peyi Ayiti gen anpil moun li ka konte sou yo toujou.

Nan kad eleksyon ki te fèt nan dat 16 desanm 2018 la nan komin Mibalè pandan 4èm Asanble òdinè AKA pou renouvle KAd la, mwen menm, Akademisyen Pierre-André PIERRE, pifò nan Akademisyen yo te rive plase konfyans yo nan mwen pou mwen okipe fonksyon Prezidan Konsèy Akademisyen Akademi an. Se yon jès ki make mwen anpil. Mwen pwofite okazyon sa pou mwen remèsye nou tout Akademisyen ki te vote nou vo KAd la. Men, ranplase Akademisyen Jean Pauris JEAN BAPTISTE se pa yon egzèsis ki fasil lè mwen konnen nivo angajman li pou te pèmèt AKA rive enpoze li nan sosyete ayisyen an. Se pou sa, mwen tou anonse devan je tout moun : pòt la rete louvri pou resevwa tout kalite konsèy pou kenbe enstitisyon an djanm e pèmèt li ale  pi lwen nan ranpli misyon Lalwa ak konstitisyon anfikse.

Mwen pwomèt tout moun, mwen pral mache pazapa yon fason pou ansanm, nou rive ateri ak tout sa nou genyen kòm vizyon ki se mete an aplikasyon gwo desizyon ki te pran pandan 4 dènye lane yo. Toujou sonje sa : travay AKA se yon travay ekip. Se pou sa, mwen envite tout Akademisyen yo kenbe men ak mwen, tout anplwaye AKA, tout jounalis, tout sitwayen ayisyen, rejwenn mwen pou nou vanse ansanm, kòtakòt paske pou kò mwen, mwen pap ka fè anyen. Se nan tètkole pou nou vanse. Mwen swete jwenn kolaborasyon tout moun.

Mwen pa vle pote yon mesaj manchlong.  Mwen vle raple nou, se konesans ki mennen sou wout pwogrè. Men, kijan ka gen konesans si popilasyon ayisyen an pa rive konprann sa k ap di nan non li? Kijan ap fè gen pwogrè sosyal si konesans k ap sikile yo pa tonbe daplon ak imajinè kolektif la? Akademi Kreyòl Ayisyen an gen gwo defi k ap tann li toujou. E mwen kwè nan kolaborasyon tout Akademisyen yo, Anplwaye yo, divès patnè AKA yo, n ap rive leve defi defi yo. Se pou tout sèvis rive jwenn popilasyon ayisyen an nan lang li konprann nan, ki se kreyòl. Se yon gwo defi, nou ka leve li ansanm si nou travay nan tèt kole. Akademi Kreyòl Ayisyen an se rezilta anpil goumen. Se yon byen kolektif nou dwe travay pou nou pwoteje.

Mèsi anpil !!!

Akademi Kreyòl Ayisyen selebre, samdi 27 oktòb 2018 la, sou Plas Dam Gonayiv Jounen Entènasyonal lang ak kilti kreyòl. Yon gwo aktivite kiltirèl te òganize nan okazyon an ak patisipasyon plizyè atis, pèsonalite ak enstitisyon.

Reprezantan divès patnè AKA tankou : Meri Gonayiv, UNESCO ak Ministè Edikasyon Nasyonal te pran lapawòl nan seremoni sila a pou montre enterè yo pou selebrasyon mwa lang ak kilti kreyòl la.

Emeline Michel, fanm natif natal vil Gonayiv se te envite espesyal ki te chofe foul la. Li pat neglije chame epi chante ak piblik la plizyè mizik li tankou : Mèsi lavi, A K I K O, Sa pa pi mal, Mwen bezwen yon nonm, pou n site sa yo sèlman.

Nan mitan espetak la atis la pat manke motive piblik la sou enpòtans lang kreyòl la ki se yonn nan pi gwo eritaj peyi a rete.

Te gen plizyè prestasyon atistik tankou cho tanbou, resital tèks, pyès teyat ki te fèt nan kokennchenn seremoni sa a.

Akademi an te pwofite remèt 2 plak Onè ak Merit : yonn bay Meri Gonayiv pou kolaborasyon li toujou bay AKA, lòt la bay Emeline Michel ki te deside vin jwe gratis ti cheri pou Akdemi an, san bliye gwo kontribisyon atis la pote nan fè pwomosyon ak valorize lang kreyòl la.

Jean Rony Beaucicault Pierre Michel Chéry Anivince Jean-baptiste PJ MileMide Drag

#Ayiti #MwaKreyòl #Langkreyòl #EmisyonKreyòl #AkademiKreyòlAyisyen